Ebola salgınlarını bir süredir takip eden biri olarak şunu söyleyeyim: bu sefer tablo gerçekten farklı. Hem biyolojik hem de siyasi açıdan. Ve bu iki farkın üst üste gelmesi beni ciddi biçimde düşündürüyor.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti (DKC), 1976’dan bu yana tam 17 Ebola salgını yaşadı. Her seferinde bir şekilde yönetildi. 2014-2016 Batı Afrika salgını 11.000 kişinin hayatını aldı ve dünyanın gözünü açtı; arkasından hem Zaire suşuna karşı onaylı aşı geliştirildi hem de uluslararası müdahale kapasitesi güçlendirildi. 2018-2020 Kuzey Kivu salgınında aşı sayesinde kontrol sağlandı. Şimdiki salgın ise Bundibugyo virüsü: 2007’de Uganda’da ilk kez tanımlanan, oldukça nadir görülen bir varyant. Zaire suşu için geliştirilen aşı ve tedavi altyapısı bu kez doğrudan kullanılabilir bir koruma sağlamıyor. UK Sağlık Güvenliği Ajansı belgelerinde açıkça yazıyor: mevcut onaylı tedaviler yalnızca Zaire suşu için tasarlandı. Bundibugyo için elinde ne aşı ne de spesifik ilaç var.

Bundibugyo’nun tarihsel ölüm oranı da hafife alınacak gibi değil; yüzde 25 ile 50 arasında seyrediyor. 2007 Uganda salgınında yaklaşık yüzde 25 olmuştu. Şu anki tabloda ise nihai ölüm oranını konuşmak için erken, çünkü test birikimi ve yeniden sınıflandırma süreci devam ediyor.

Bu salgının ilk haftalarda neden bu kadar zor izlendiğinin teknik bir açıklaması var. DKC Sağlık Bakanlığı’nın 15 Mayıs’ta ilan ettiği salgına ilişkin ilk uluslararası değerlendirmeler, teşhis sorununu da görünür kıldı: sahada kullanılan hızlı testlerin büyük çoğunluğu Zaire suşunu aramak üzere optimize edilmişti. Bundibugyo için bu testlerin güvenilirliği daha sınırlı kalıyor, yani virüsü ya kaçırıyor ya da yanlış sonuç veriyor. 3 Haziran itibarıyla saha ekipleri 1.445 test yaparak birikim sorununu büyük ölçüde temizledi. Ama hâlâ 116 şüpheli vaka sonuç bekliyor; bir de Bundibugyo bağlantısı araştırılan 220 şüpheli ölüm var. Mevcut rakamlar gerçeği eksik yansıtıyor. DSÖ Genel Direktörü Tedros’un salgının Ocak ayında başlamış olabileceğine işaret etmesi de bu nedenle önemli: eğer bu doğruysa müdahale daha ilk andan itibaren aylarca geriden gelmiş demektir.

3 Haziran itibarıyla 344 doğrulanmış vaka ve 60 doğrulanmış ölüm var. Uganda’ya 15 vaka geçmiş, bunlardan biri hayatını kaybetmiş. DSÖ “yakalanıyoruz” diyor. Kısmen doğru. Ama temas izleme oranı hâlâ yüzde 45 civarında; salgının önüne geçmek için bu oranın yüzde 90’ın üzerine çıkması gerekiyor. Buradan yüzde 90’a sıçramak sanıldığı kadar basit değil, özellikle çatışma bölgelerinde, yerinden edilmiş nüfuslarla.

Salgın Ituri vilayeti merkezli ama yayılıyor. Goma’da vakalar görüldü; DKC’nin doğusundaki en kritik lojistik ve havacılık merkezi olan bu şehirde vaka çıkması, salgın yönetimini bambaşka bir ölçeğe taşıyor. Brezilya ve İtalya’da da şüpheli vakalar gündeme geldi. São Paulo’da DKC’den dönen birinde meningokok çıktı, Rio de Janeiro’da Uganda’dan dönen birinde sıtma, Sardunya’da DKC’den dönen kişide negatif sonuç alındı. Doğrulanmış Ebola vakası yok. Ama bu şüphelerin eş zamanlı üç kıtada ortaya çıkması, salgının salt bölgesel bir mesele olmadığının işareti. Daha kötüsünü görmeden iyimser konuşmak için erken; salgın eğrisi henüz platoya varmadı.

Salgının neden bu denli hızlı ilerlediğini anlamak için yalnızca virüse bakmak yetmez. Trump yönetiminin 2025’te küresel sağlık ve dış yardım mimarisinde yaptığı kesintiler bu tablonun arka planındaki en ciddi siyasi faktörlerden biri. Sorun yalnızca bütçe satırlarının daralması değil; yıllar içinde kurulmuş saha ilişkileri, laboratuvar ağları ve yerel uzmanlarla geliştirilen güven hatları da aynı anda zayıfladı. USAID fiilen kapandı, DSÖ üyeliğinden çekilindi, CDC’nin saha kapasitesi daraldı. STAT News’in mercek altına aldığı NIH örneği özellikle çarpıcı: 2020’de on araştırma merkezini kapsayan ve salgın hazırlığına odaklanan bir ağa 82 milyon dolar ayrılmıştı; yapı 2025’te Trump yönetiminin gündemine uymadığı gerekçesiyle feshedildi. Bu ağın asıl değeri ön saflarda çalışmak değildi; farklı ülkelerin uzmanlarıyla yıllar içinde kurulmuş güven ilişkileriydi. Bunları yeniden inşa etmek yıllar alır.

Şimdi Dışişleri Bakanı Rubio, ABD’nin müdahaleye 162 milyon dolar katkı sağladığını, OCHA havuzuna ayrıca 350 milyon dolar aktarıldığını açıklıyor. Rakamlar doğru. Ama önleyici altyapı çöktükten sonra kriz anında para göndermek yangın söndürmeye benzer; gereklidir, ama alarm sistemini ve eğitimli ekibi geri getirmez. İnsani yardım sektörünün eski ama hâlâ geçerli bir hesabı var: kriz öncesi harcanan bir dolar, kriz sonrası harcanan birkaç doların yerini tutar. Ituri’de, şu anki salgının tam merkezinde, ABD destekli sağlık gözetim ağları Mart 2025’te kapandı. Gözetim ağları çöktüğünde virüs fark edilmeden ilerliyor.

Kenya’da yaşananlar ise salgının en tartışmalı boyutunu oluşturuyor. ABD, Laikipia’daki Hava Kuvvetleri üssünde DKC veya Uganda’da virüse maruz kalmış ama henüz belirti göstermeyen Amerikalı sağlık çalışanlarını 21 gün karantinaya almak için 50 yataklı bir biyoizolasyon tesisi kurdu. Bir insan hakları örgütü dava açtı. Yüksek Mahkeme 28 Mayıs’ta inşaatı geçici olarak durdurdu. Mahkeme kararına rağmen ABD askeri uçuşları devam etti: Reuters, 24 Mayıs ile 31 Mayıs arasında yaklaşık 20 uçuşun gerçekleştiğini, bunların üçünün mahkeme kararından sonra indiğini doğruladı. C-130 ve C-17 kargo uçakları tıbbi ekipman, mühendisler, laborant uzmanlar ve inşaat işçileri taşıdı; henüz hasta taşınmadı.

Nanyuki’de protestolar büyüdü. BBC, iki kişinin hayatını kaybettiğini aktardı. 27 yaşındaki Charles Mang’aro Mwangi’nin annesi oğlunun protestoyla hiçbir ilgisi olmadığını, işten eve dönerken vurulduğunu söyledi. Mahkeme 3 Haziran’da yasağı üç hafta daha uzattı ve hükümetin ABD ile imzaladığı anlaşmanın ayrıntılarını açıklamasını emretti. ABD tarafı ise uçuşların Kenya makamlarının izniyle sürdüğünü savundu.

Trump yönetimi tesisin yalnızca Amerikalılara hizmet edeceğini söylerken Kenya makamları kendi vatandaşlarının da yararlanacağını savunuyor. Eski CDC çalışanları dahil bazı Amerikalı sağlık yetkilileri farklı bir kaygı dile getiriyor: böyle bir zorunlu karantina planının, sahada çalışmak isteyen Amerikalı uzman müdahale ekiplerini caydırabileceğini düşünüyorlar. Ama daha derin mesele güven. Halk sağlığı müdahaleleri toplum güveni olmadan işlemez; 2018-2020 Kongo salgınında bu acıyla öğrenilmişti. ABD’nin mahkeme kararını fiilen görmezden geldiği bu sahne, bölgede zaten kırılgan olan güveni daha da aşındırıyor.

Bu gerilim bizi seyahat yasakları meselesine de getiriyor. ABD, DKC, Uganda ve Güney Sudan’dan dönen yabancı uyruklulara giriş kısıtlaması uyguladı. DSÖ ise kendi PHEIC bildirisinde seyahat yasaklarının bilimsel temelden yoksun, korkuya dayalı kararlar olduğunu açıkça belirtiyor: yasaklar virüsü durdurmaz, insanları kayıt dışı geçişlere yönlendirir, insani yardım lojistiğini sekteye uğratır ve salgın bildirimi yapan ülkeleri cezalandırır. Johns Hopkins’ten araştırmacı Amesh Adalja’nın Politico’ya söyledikleri de bu bağlamda çarpıcı: siyasetçilerin işe yarayıp yaramadığını umursamadığını, yalnızca kararlı görünmek istedikleri için bu kararları aldığını söylüyor. Ebola’nın bulaşma biyolojisi bu tartışmada belirleyici: virüs hava yoluyla bulaşmıyor, belirti göstermeyen kişi başkasına bulaştırmıyor. Asemptomatik seyahat kısıtlamalarının epidemiyolojik gerekçesi zayıf; siyasi getirisi yüksek. ECDC ise AB/AEA ülkeleri için riski “çok düşük” olarak değerlendiriyor ve bu yaklaşım Türkiye için de kabaca geçerli bir referans noktası sunuyor.

Türkiye açısından bugün doğrudan ve yakın bir riskten söz etmek için güçlü bir veri yok. Ebola hava yoluyla bulaşmıyor; Brezilya ve İtalya’daki şüpheli vakalar Ebola çıkmadı. Bununla birlikte İstanbul’un Afrika hava trafiğindeki merkezi konumu, Kinshasa bağlantısı dahil, meseleyi tamamen uzak bir coğrafya başlığı olarak görmeyi zorlaştırıyor. Türkiye’nin DKC, Uganda gibi ülkelerden gelen yolcular için risk iletişimi nasıl işliyor? Havalimanı, aile hekimliği ve enfeksiyon hastalıkları hatları arasındaki erken uyarı zinciri ne kadar net? Afrika ile büyüyen diplomatik ve ekonomik bağlantılar, Sağlık Bakanlığı’nın bulaşıcı hastalık hazırlık gündeminde nerede duruyor? Bunlar bugünün alarm soruları değil; ama orta vadede ciddiye alınması gereken kapasite soruları.

Tablonun yalnızca karanlık tarafını aktarmak da eksik olur. DKC’de altı, Uganda’da iki kişi Ebola’dan kurtuldu; bunların dördü Bunia hastanesinde tedavi gören hemşire. Tedros, bizzat Bunia’ya giderek erken tanı ve iyi destekleyici bakımla hayatta kalmanın mümkün olduğunu söyledi. Bu suş için de bu geçerli. Salgının ilk dönemlerindeki yüksek ölüm oranları kısmen geç başvuruyla bağlantılı; insanlar hastanelerden kaçıyor, bazen geçmişteki kötü deneyimler nedeniyle, bazen korkudan. Bu da yine aynı yere çıkıyor: toplum güveni. Toplum güveni bir iletişim broşürüyle kurulmuyor. Yıllar içinde, yerel aktörlerle, şeffaflıkla, tutarlı davranışla kuruluyor. Bir gecede yıkılabiliyor; yeniden inşası uzun sürüyor.

Salgınlara baktığımızda tekrarlayan bir örüntü görülmekte. Krizi derinleştiren faktörler çoğunlukla biyolojik değil, siyasi ve finansal. 2026 Ebola salgını da bu örüntüyü bozmuyor. Bundibugyo zaten yeterince zorlu: onaylı aşısı yok, spesifik tedavisi yok, testi bile gecikti. Buna çökmüş gözetim altyapısı, kesilen fonlar, çatışma ortamı ve mahkeme kararlarını yok sayan siyasi refleksler eklenince mesele artık yalnızca bir sağlık krizi olmaktan çıkıyor. Ocak’ta başladığı tahmin edilen bir salgın, Haziran’a kadar birden fazla sınırı atlayıp üç kıtada şüpheli vakalar üretecek hale geldi. Buna “hızlı yayılım” demek meseleyi hafife almak olur. Daha dürüst ifade şu: önlenebilir gecikme.

Hastalıkların ideoloji tanımadığını uluslararası kalkınma çevreleri yıllardır söylüyor. Bazen klişe gibi geliyor bu cümle. Bazen de, tam olarak bu salgında olduğu gibi, gerçek hayatın en çıplak özeti oluyor.

Etkisi Ne? Podcast’in yeni bölümünde, kültür-sanat alanında erişilebilirlik meselesi bu kez sinema üzerinden ele alınıyor. Gizem İrem Kadıoğlu, 14. kez izleyiciyle buluşmaya hazırlanan Engelsiz Filmler Festivali’nin koordinatörü Kıvanç Yalçıner ile kapsamlı bir söyleşi gerçekleştirdi.

Yeni bölümde, festivalin yalnızca bir film etkinliği olmanın ötesine geçen yapısı dikkat çekiyor. Yalçıner’in de altını çizdiği üzere, festivalin temel yaklaşımı “engelliler için ayrı bir alan” yaratmak değil; herkesin aynı salonda, aynı deneyimi paylaşabildiği bir ortam kurmak. Bu yönüyle festival, Türkiye’de erişilebilir kültür-sanat üretimi açısından hâlâ istisnai bir örnek niteliğinde.

Bu yılki festival, 24–30 Nisan tarihleri arasında Goethe-Institut Ankara’da gerçekleşecek. Gösterimlerin ücretsiz olması ise erişilebilirlik yaklaşımını tamamlayan önemli bir unsur.

Yeni bölüm, erişilebilirlik konusuna teknik bir mesele olarak değil, doğrudan bir “deneyim eşitliği” meselesi olarak yaklaşması bakımından dikkate değer…

#EngelsizFilmlerFestivali

ABD Başkanı Donald Trump, Washington’un 66 uluslararası örgüt ve mekanizmadan çekilmesini ve bu yapılara sağlanan fonların durdurulmasını emreden bir başkanlık muhtırası imzaladı. Listede 31 BM kurumu, geri kalanında ise iklim, bilim, ticaret ve güvenlik alanlarında faaliyet gösteren çok taraflı yapılar var. Beyaz Saray’ın mesajı açık: “mesajı net: “Amerikan çıkarlarına hizmet etmeyen küresel yapılarla işimiz yok.”

Ama mesele tam da burada başlıyor. Çünkü bu karar, tek tek kurumlarla ilgili teknik bir değerlendirmeden çok daha fazlasını anlatıyor. ABD, II. Dünya Savaşı’ndan sonra bizzat kurduğu çok taraflı düzenle arasına mesafe koyuyor. Üstelik bunu “reform” ederek değil, çekilerek yapıyor.

Listede yer alan kurumlara baktığınızda resim daha da netleşiyor. İklimden ticarete, kalkınmadan demokrasiye uzanan geniş bir yelpaze var. United Nations Framework Convention on Climate Change, UN Conference on Trade and Development, BM’nin ekonomik ve sosyal politika üreten birimleri ve hatta küresel iklim biliminin omurgası sayılan Intergovernmental Panel on Climate Change bu karardan doğrudan etkileniyor. Beyaz Saray’a göre bu kurumlar “küreselci”, “ideolojik” ve “verimsiz”. Trump yönetimi, Amerikan vergi mükelleflerinin parasının bu yapılarda “boşa harcandığını” savunuyor.

Kâğıt üzerinde bakınca argüman basit: Para veriyorsun, karşılığında somut fayda görmüyorsun. O zaman çekil. Ama uluslararası sistem, şirket bilançoları gibi çalışmıyor. Bu kurumlara verilen para sadece “yardım” ya da “bağış” değil; etki satın alma bedeli. ABD, bu masalarda oturarak gündemi şekillendiriyor, dili belirliyor, kimi zaman yavaşlatıyor, kimi zaman hızlandırıyordu. Masadan kalktığınızda cebinizden daha az para çıkabilir, ama oyunun kontrolü de elinizden gider.

Trump yönetiminin bu tercihi aslında yeni değil. Paris İklim Anlaşması’ndan çıkış, Dünya Sağlık Örgütü’yle kopuş, BM İnsan Hakları Konseyi’ne kapıların kapanması… Bunların hepsi aynı çizginin parçalarıydı. Şimdi fark şu: Bu çizgi artık istisna değil, sistem haline geliyor. Tek tek anlaşmalardan değil, bir bütün olarak çok taraflı mimariden uzaklaşma söz konusu.

Bu durum özellikle iklim ve bilim alanında ciddi soru işaretleri yaratıyor. IPCC gibi yapılar, devlet bütçeleriyle değil, dünyanın dört bir yanından bilim insanlarının katkısıyla ayakta duran platformlar. ABD’li araştırmacıların sürecin dışına itilmesi, raporların gecikmesi ya da etkisinin azalması ihtimalini doğuruyor. Bu da sadece bir ülkenin değil, tüm dünyanın bilgi pusulasını bulanıklaştırıyor.

Müttefiklerin tedirginliği de buradan kaynaklanıyor. Çünkü çok taraflı sistem kusurlu olsa da öngörülebilirdi. Kuralları, ritmi ve sınırları vardı. ABD’nin bu ölçekte geri çekilmesi, sistemde boşluklar yaratıyor. Ve uluslararası siyasette boşluklar nadiren boş kalır. O alanlar, başka güçler tarafından doldurulur.

Belki de en kritik soru şu: Bu kararlar geri döndürülebilir mi? Hukuken gri bir alan var. ABD Anayasası, anlaşmalara nasıl girileceğini tarif ediyor ama nasıl çıkılacağını net biçimde düzenlemiyor. Yani bugünkü çekilme, yarın kolayca “pardon” denilerek tersine çevrilebilecek bir adım olmayabilir. Bu da kararı geçici bir siyasi jestten ziyade, yapısal bir kırılma haline getiriyor.

O yüzden bu haberi “ABD şu kurumlardan ayrıldı” diye okumak eksik kalıyor. Asıl mesele şu: ABD, küresel düzeni içeriden şekillendirmek yerine, dışarıdan izlemeyi – hatta bazı alanlarda tamamen yok saymayı – tercih ediyor.

ABD bugün bazı kurumların bütçesini kestiğini söylüyor. Oysa gerçekte yaptığı şey, yetmiş yılı aşkın süredir parçası olduğu bir oyundan bilinçli olarak çekilmek. Çok taraflı sistem kusurluydu, yavaştı, zaman zaman ikiyüzlüydü; ama ABD o kusurların içinde söz sahibiydi. Şimdi o söz hakkından vazgeçiyor.

Bu kurumlar kapanmayacak. BM dağılmayacak. İklim raporları yazılmaya, ticaret kuralları tartışılmaya, krizler yönetilmeye devam edecek. Sadece ABD, artık o masada olmayacak.

Belki bu geri çekilme Washington için kısa vadede bir “rahatlama” hissi yaratacak. Daha az para, daha az diplomasi, daha az sorumluluk. Ama uzun vadede bunun adı tasarruf değil; etki kaybı. Güç, sadece askeri ya da ekonomik kapasiteyle değil, kuralları kimlerin yazdığıyla ölçülür. ABD bugün o kalemi masanın ortasında bırakıyor.

Ve asıl soru şu:

Bu kalemi kim alacak?

Bölüm, yazılım mühendisliğini düşünen gençlere staj/ilk iş arayışı ve beceri geliştirme konusunda pratik öneriler de sunuyor.

💡 Bu bölümde neler var?

• Jean Monnet Bursu nedir, kimler başvurabilir?

• Başvuru süreci ve gerekli belgeler

• Yazılı sınav ve mülakat ipuçları

• AB müktesebatı (chapter) seçimi

• Yurt dışında yaşam ve yüksek lisans deneyimi

• AB’ye bakış açısında bursun etkileri

📌 Jean Monnet Bursu ile Avrupa’da yüksek lisans yapmak isteyenler için ilham dolu bir sohbet sizi bekliyor!

🎙 Berlin’de eğitim, yaşam ve çalışma üzerine samimi bir sohbet
Podcast bölümünde Derin, Almanya’da burssuz bir şekilde yüksek lisans yapma sürecini tüm içtenliğiyle anlattı. Bloke hesap açmaktan, Berlin’de kira bulmaya, haftada 19 saat çalışmanın getirdiği yoğun tempodan Almanca öğrenmenin zorluklarına kadar pek çok konuda önemli bilgiler paylaştı.

“Yalnız olmak, her şeyi tek başına yapmak en çok zorlayan şeydi. Ama yine olsa yine bu yola girerdim.”

🎯 Dil bariyeri, kültürel farklar ve iş hayatı
Podcastte, Almanya’da öğrenci olarak iş bulmanın zorlukları, Almanca bilmenin önemi ve Berlin’de hizmet sektöründe yoğunlaşan öğrenci işleri de masaya yatırıldı. Derin ayrıca, Pazar günleri her yerin kapalı olması, akşam yemeklerinin soğuk sandviçlerle geçmesi gibi Türkiye’den oldukça farklı kültürel detayları da paylaştı.

💡 Gençlere tavsiyeler: “Konfor alanınızdan çıkmaktan korkmayın.”
Derin programın sonunda Almanya’da eğitim ve yaşam düşünen gençlere şu tavsiyeyi verdi:

“B1 seviyesinde bile olsa dili öğrenin, konfor alanınızdan çıkmaktan korkmayın. Evet yalnız kalacaksınız, zorlanacaksınız ama bir süre sonra insan her şeye alışıyor.”

Bölüm Hakkında:
Bu bölümde, Avrupa Birliği tarafından finanse edilen ve UNDP Türkiye tarafından yürütülen Eko Gelecek Hibe Programının arka planını, hedeflerini ve stratejik vizyonunu ele alıyoruz. Program, Türkiye’de sivil toplumun iklim değişikliğiyle mücadele ve biyolojik çeşitliliğin korunması alanlarında daha etkin ve kurumsal olarak daha güçlü hale gelmesini amaçlıyor.

Programın yalnızca bir fonlama mekanizması değil, aynı zamanda bir kurumsal kapasite güçlendirme, etki odaklı dönüşüm ve uzun vadeli stratejik ortaklık geliştirme aracı olarak kurgulanmış olması, bu bölümü dinlemeyi özellikle önemli kılıyor.

Podcast’te Ele Alınan Temel Konular:

• Programın diğer AB destekli mekanizmalardan farkı nedir?

• Hedef gruplar ve uygunluk kriterleri nasıl tanımlandı?

• Türkiye’de çevre temalı STK’ların mevcut kapasite durumu

• Programın tasarım sürecinde izlenen danışma ve katılım yöntemleri

• Değerlendirme sürecinde dikkate alınacak temel ilkeler

• Beş yıl sonra bu programın etkisi nasıl ölçülmeli?

Kimler Dinlemeli?

• İklim ve çevre alanında çalışan sivil toplum temsilcileri

• Proje geliştirme ve fon yönetimi alanında uzmanlar

• Kalkınma ajansları, yerel yönetimler ve kamu kurumları

• AB fonlarıyla çalışan danışmanlar ve politika yapıcılar

• Sosyal etki, katılımcılık ve toplumsal dönüşümle ilgilenen tüm dinleyiciler

Bölüm Notu:
Programın rehberi, başvuru takvimi ve başvuru süreciyle ilgili detaylı bilgiler için:
🔗 www.ekogelecek.org

Bu içerik, bir hibe programından çok daha fazlasını merak eden herkes için hazırlandı.
Etkisi Ne? podcasti olarak, toplumsal etkisi yüksek projelerin, kararların ve politikaların izini sürmeye devam ediyoruz.

2025 Şubat’ında ABD (Delaware) ve İsviçre (Cenevre) merkezli iki şirket tarafından İsviçre’de kurulan Gaza Humanitarian Foundation (Gazze İnsani Yardım Vakfı), Gazze'deki insani yardım sistemini İsrail’in istediği şekilde dönüştürmeyi hedefleyen yeni bir özel kuruluş olarak sahneye çıktı. Ancak daha ilk haftasında bu girişim, uluslararası insani yardım ilkelerine açıkça aykırı olduğu gerekçesiyle sert eleştirilerin odağına yerleşti.

Vakfın en dikkat çekici yönü, yardım faaliyetlerini Birleşmiş Milletler ya da diğer bağımsız kuruluşlarla değil, doğrudan İsrail ve ABD destekli silahlı özel güvenlik şirketleri aracılığıyla yürütmesiydi. Yardımın dağıtım süreci, askeri güvenlik önlemleriyle çevrelenmiş, tek taraflı bir operasyon modeline dönüştürüldü.

Vakfın kurucu direktörü Jake Wood, 25 Mayıs 2025’te, yardım dağıtım operasyonlarının başlamasından hemen önce istifa etti. Gerekçesi netti: yardım modelinin “insani ilkelerle bağdaşmadığı”nı söylüyordu. Bu çıkış, vakfın içinden gelen en güçlü uyarı olarak kayda geçti.

Refah’ta Bir Nokta: Hayatta Kalmak İçin 2,5 Saatlik Yürüyüş

Vakfın yardım dağıtımı, Gazze’nin en güneyinde, Refah sınırına yakın bir merkezde gerçekleşiyor. Bu noktaya ulaşabilmek için Gazzelilerin yaklaşık 2,5 saat yürümeleri gerekiyor ve bu süreçte birçok İsrail kontrol noktasından geçmeleri isteniyor. Dağıtım merkezleri ağır silahlı güvenlik görevlileriyle çevrili.

Yardımlar, kalabalık gruplara, merkezi bir noktada dağıtılıyor. Ancak yardım alma süreci de politize edilmiş durumda. Hamas ile bağlantılı olduğu iddia edilen kişilere yardım verilmediği gibi, bazıları silahlı görevliler tarafından gözaltına alınıyor. Bu durum, yardımın siyasallaştırıldığı ve hatta kriminalize edildiği bir sistemin yerleştiğine işaret ediyor.

“Hayatta Kalmak Bir Ayrıcalık Haline Getirildi”

Birleşmiş Milletler yetkilisi Jonathan Whittall, 28 Mayıs tarihli basın toplantısında bu sistemi şöyle eleştirdi:

“Silahlı dağıtım merkezleriyle verilen mesaj nettir: Gazze’de hayatta kalmak, askeri planlara uyum sağlayanlara bahşedilmiş bir ayrıcalıktır.”

Bu sözler, uluslararası yardım sisteminin maruz kaldığı dönüşümün ne kadar tehlikeli bir eşiğe geldiğini de gözler önüne seriyor.

İlk Gün: Kurşunlar, Çitler, Açlık

27 Mayıs’ta, yardımın dağıtıldığı ilk tam gün, dağıtım merkezine yakın bölgelerde en az 50 kişinin vurularak yaralandığı, 6 kişinin de hayatını kaybettiği bildirildi. Vakıf yetkilileri aynı gün kamuoyuna, “hiç kimsenin yaralanmadığını” iddia eden bir açıklama gönderdi. Ancak olay anına ait görüntüler, gerçekliği tüm çıplaklığıyla ortaya koyuyordu.

Yüzlerce insan, çitlerin üzerinden atlayarak yardım paketlerine ulaşmaya çalışırken üzerlerine ateş açıldığına dair kayıtlar uluslararası basına yansıdı. İçinde yalnızca 2–3 gün yetecek kadar yiyecek bulunan yardım kolilerinin bu şekilde dağıtılması, insani yardımın doğasına aykırı olduğu gibi, insanlık onurunu da zedeliyor.

Yardımın Askerileştirilmesi: Adım Adım Tasarlanmış Bir Plan

Bu tablo, rastlantısal bir kriz yönetiminden ibaret değil. Tam tersine, adım adım ilerleyen bir stratejinin son halkası gibi görünüyor:

1. Gazze halkı tarım yapılabilen topraklardan uzaklaştırıldı.

2. Balıkçılık faaliyetleri engellendi.

3. Gıda üretimi tamamen durduruldu.

4. Yardım merkezleri, fırınlar ve konvoylar vuruldu.

5. Uluslararası kuruluşların dağıtım kapasitesi hedef alındı.

6. UNRWA’ya karşı sistematik bir itibarsızlaştırma kampanyası başlatıldı.

7. Tüm bu adımların ardından, dışarıdan gelen yardım neredeyse tamamen kesildi. Şimdi ise, sadece bir noktada, Refah yakınlarında yardım dağıtılıyor
   

Bu durum, uluslararası hukukun tanımladığı biçimiyle soykırımın son evrelerine işaret ediyor olabilir. Daha da çarpıcısı, benzer örnekleri tarihte açıkça görüyoruz Örneğin Ruanda’da (1994): Soykırımdan kaçanların bulunduğu kamplarda yardım, Hutu milislerin eline geçti ve yeniden yapılanma için kullanıldı. Yardım, suçluların gücünü artıran bir araca dönüştü. Bosna’da ise (1992–1995): BM'nin “güvenli bölge” ilan ettiği yerlerde dahi yardımın dağıtımı Sırp güçlerinin iznine tabi tutuldu. Sivil halk, yardım alabilmek için politik talepleri kabul etmeye zorlandı.

Bu örneklerde insani yardım Siyasi kontrol aracına, teslimiyetin ödülüne ve hatta bazen soykırım faillerinin yeniden örgütlenme kaynağına dönüştü.

Bugün Gazze’de yaşanan, benzer şekilde yardımın yalnızca belirli koşullarla verildiği, dağıtımın silahlı gruplarca yapıldığı, uluslararası aktörlerin sistem dışına itildiği bir tabloyu andırıyor. Bu da insani yardımın “askerileştirilmesi” sürecinin, yalnızca bir lojistik değil, aynı zamanda bir politik ve stratejik araç haline geldiğini gösteriyor.

UNRWA’ya Karşı Yürütülen Karalama Kampanyası

Ancak bu sürecin sorumluluğunu yalnızca İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’ne yüklemek eksik bir okuma olur. Yaklaşık iki yıldır devam eden bu planlı yıkımın hem finansörü hem de destekçisi konumunda olan birçok ülke, yaşanan felaketin ortaya çıkmasında doğrudan rol oynadı.

Sürecin başlarında, UNRWA personelinin 7 Ekim saldırılarına aktif olarak katıldığı iddiaları ortaya atıldı. Bu dayanağı zayıf iddia, aralarında ABD’nin de bulunduğu birçok ülkenin UNRWA’ya yönelik tüm finansal desteğini kesmesine neden oldu. Oysa bu suçlamaların temelsiz olduğu, Fransa’nın eski Dışişleri Bakanı Catherine Colonna liderliğinde yürütülen bağımsız bir uluslararası gözlem raporuyla (Colonna Raporu) ortaya kondu. Bu raporun ardından bazı ülkeler desteklerini yeniden başlattı, ancak aynı ülkelerin İsrail’e yönelik herhangi bir yaptırım uygulamadığını —aksine askeri iş birliklerini sürdürdüklerini— görmeye devam ettik.

“Git ya da Kal ve Öl”: Etnik Bir Temizlik

Bugün yardımın yalnızca Refah sınırına yakın, Mısır’a komşu tek bir noktada toplandığını görüyoruz. Gazzelilerin hayatta kalmak için buraya gitmeye zorlanması, bu adımın spontane değil, bilinçli olarak tasarlanmış olduğunu açıkça gösteriyor. Bu tablo, soykırım sürecinin son halkası olarak karşımıza çıkıyor.

2025’te kurulan Gaza Humanitarian Foundation, Gazze'de yardım sistemini kökten değiştirmek için sahneye çıktı. Ancak bu sistem, insanları hayatta kalmak için silahlı kontrol noktalarına yürüten ve yardımın doğasını siyasallaştıran bir mekanizmaya dönüştü. Bu tablo, tarihten tanıdığımız bir modelin yeni versiyonu olabilir: soykırımın son halkası.

Bir gün bu süreç yargılanacak, sorumlular hakkında hükümler verilecektir. Ancak tam da bu noktada, yaşananların ciddiyetini yeni fark etmiş gibi davranarak bir anda pozisyon değiştiren, İsrail’in politikalarını "kabul edilemez" bulduğunu beyan eden bazı donör ülkelerin geçmişteki destekleri unutulmamalı. Uluslararası toplum, son dakikada “trenden atlayan” bu aktörlerin sorumluluktan kaçmasına izin vermemeli.

Zira bu soykırımda atılan her adımın, verilen her desteğin bir bedeli olmalıdır.

ABD, Birleşik Krallık Kanada ve Fransa gibi geçmişte İsraile güçlü destek sunan ülkeler, Netanyahu’nun sivillere yönelik saldırıları ve Gazze’deki insani kriz karşısında İsrail Hükümetinin tutumunu sorgular hale geldi.

Netanyahu'nun Gazze'ye yönelik askeri operasyonları, uluslararası hukukun sınırlarını zorlayan ölçekte sivil kayıplara yol açtı. Bu durum, özellikle Biden yönetimi nezdinde İsrail'e verilen "koşulsuz destek" politikasının sorgulanmasına neden oldu. Kanada, Fransa ve Avrupa Birliği (AB), İsrail'in orantısız güç kullanımını eleştirirken, Birleşik Krallık kamuoyunda ve parlamentoda da benzer eleştiriler yükseldi.

ABD Bürokrasisinde İlk Çatlak: Josh Paul’un İstifası

ABD Dışışleri Bakanlığı’nın Siyasi-Askeri İşler Bürosunda görev yapan Josh Paul, 2023 Ekim’inde istifa ederek, ABD’nin İsraile verdiği desteği protesto etti.

Paul, ABD silahlarının Gazze'de sivillere karşı kullanılmasını etik bulmadığını ve bu durumun ABD'nin insan hakları ilkeleriyle çeliştiğini belirtti. İstifası, Washington'da İsrail politikalarına yönelik iç bürokrasideki ilk açık muhalefet adımı olarak görüldü.

Trump Dönemi: Gerilen İlişkiler

ABD Başkanı Donald Trump, başkanlığı döneminde Netanyahu ile yakın ilişkiler kurmuş ve Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıyarak tarihi bir destek sunmuştu. Ancak 2025 yılı itibarıyla bu ikili ilişkinin gerildiğini söylemek mümkün. Trump, Netanyahu'nun Gazze savaşını uzatma stratejisini açıkça eleştiriyor ve bu savaşın ABD'nin Orta Doğu'daki yeni diplomatik hamlelerini sekteye uğrattığını düşünüyor.

Özellikle Trump'ın Suudi Arabistan, Katar ve BAE ile yaptığı temaslarda İsrail'i dışlaması dikkat çekti.

Buna rağmen, Trump hâlâ İsrail'e yönelik genel desteğini sürdürüyor. "Gazze Rivierası" olarak adlandırılan tartışmalı bir yeniden yapılandırma planını ortaya atan Trump, Netanyahu tarafından bu konuda desteklendi. Ancak Netanyahu'nun savaş stratejisindeki ısrarı, iki lider arasında stratejik ayrışmayı da beraberinde getiriyor.

Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (UCM) Netanyahu Hakkındaki Tutuklama Kararı

Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 2024 Kasım'ında Netanyahu ve dönemin İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında tutuklama emri çıkardı. Suçlamalar arasında Gazze’de sivillerin aç bırakılması, sivillere yönelik kasıtlı saldırılar ve insanlık dışı eylemler bulunuyor.

İsrail, UCM'nin yargı yetkisini tanımadığını belirtirken, bazı Avrupa ülkeleri –özellikle Macaristan ve Polonya– Netanyahu’yu ülkelerine gelmesi hâlinde tutuklamayacaklarını açıkladı. Buna karşın Fransa ve Birleşik Krallık gibi UCM’ye taraf ülkeler teorik olarak tutuklama kararını uygulamak zorunda. ABD ise bu karara sert tepki gösterdi; Donald Trump, UCM'ye yaptırım getiren bir başkanlık kararnamesi imzaladı. ABD’li bazı senatörler, UCM Başsavcısı Karim Khan’ı ve ailesini tehdit ederek mahkemeye siyasi baskı uygulamaya çalıştı.

Fransa, Kanada ve Birleşik Krallık’tan Sert Tepkiler

Fransa, Birleşik Krallık ve Kanada, 2023 sonbaharından itibaren Gazze'de artan sivil kayıplar ve insani kriz nedeniyle İsrail'e yönelik tutumlarını sertleştirdi. İsrail'in askeri operasyonlarını durdurması ve Gazze'ye insani yardımın engelsiz bir şekilde ulaştırılması çağrısında bulundular.

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, İsrail'in Gazze'deki askeri operasyonlarını "orantısız" ve "kabul edilemez" olarak nitelendirdi. Fransa, İsrail'e silah ihracatını durdurdu ve diğer ülkelere de benzer adımlar atmaları için çağrıda bulundu. Ayrıca, Fransa, İsrail'in Gazze'deki eylemlerini uluslararası hukuka aykırı bulduğunu belirtti.

Birleşik Krallık, İsrail'in Gazze'deki askeri operasyonlarını "ahlaki olarak savunulamaz" olarak tanımladı. İsrail ile serbest ticaret anlaşması müzakereler askıya alınırken, İsrail'in Batı Şeria'daki yerleşimcilerine yönelik yeni yaptırımlar uygulandı. İsrail'in Londra Büyükelçisi de Dışişleri Bakanlığı'na çağırıldı.

Kanada eski Başbakanı Justin Trudeau ise, İsrail'in Gazze'deki askeri operasyonlarını "aşırı" ve "kabul edilemez" olarak nitelendirmişti. Kanada, İsrail'e yönelik silah ihracatını durdurdu ve insani yardımın Gazze'ye engelsiz bir şekilde ulaştırılması çağrısında bulundu.

Üç ülke, 19 Mayıs 2025'te ortak bir açıklama yaparak, İsrail'in Gazze'deki askeri operasyonlarını durdurmaması ve insani yardımın ulaştırılmasına izin vermemesi halinde "somut adımlar" atacaklarını belirtti.

Netanyahu’nun üç ülkenin uyarılarına karşı tepkisi ise sert oldu. Fransa, Birleşik Krallık ve Kanada liderlerini Hamas'ı cesaretlendirmekle suçlayan Netanyahu, bu ülkelerin liderlerinin "tarihin yanlış tarafında" olduğunu ifade etti.

AB’nin Değişen Tutumu

AB’nin de son dönemde İsrail’e yönelik eleştirilerinin artırdığını söylemek mümkün. AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi tarafından yapılan son açıklamada, sivillerin hedef alınması, orantısız güç kullanımı ve insani yardımın engellenmesi “kabul edilemez” olarak nitelendirildi. Ayrıca Batı Şeria’daki yerleşimci şiddeti kınanarak, İsrail’in failleri cezalandırmasının da altı çizildi.

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, ise son yaptığı açıklamalarda, İsrail'in Gazze'deki sivil altyapıya yönelik son saldırılarını "iğrenç" ve "orantısız" olarak nitelendirerek, İsrail’in insani yardımı engellemesinin uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurguladı. Von der Leyen ayrıca, Gazze ablukasının sona erdirilmesi ve sivillere yardımın derhal ulaştırılması gerektiğini de belirtti.

AB’nin son dönemlerde İsrail’ e yönelik daha eleştirel olmasında AB içindeki artan baskıların etkisinin olduğunu söylemek mümkün. Özellikle von der Leyen'in İsrail'e yönelik daha önceki tutumu sıklıkla eleştiriliyordu. Bazı AB yetkilileri ve üye devletler, von der Leyen'in İsrail'e verdiği desteğin orantısız olduğunu ve Filistinlilere yönelik ihlallere karşı yeterince sert bir tutum sergilemediğini belirtmişlerdi. Örneğin, İrlandalı Avrupa Parlamentosu üyesi Clare Daly, von der Leyen'i "Frau Genocide" olarak nitelendirmiş ve İsrail'in Gazze'deki eylemlerine karşı sessiz kalmakla suçlamıştı.

Yapılan son açıklamaların, AB’nin İsrail’e yönelik daha eleştirel bir çizgiye kaydığını göstermekte olduğunu ifade edebiliriz. Ancak bazı çevrelerce AB’nin İsrail’e yönelik tepkilerin hâlâ yetersiz bulunarak daha somut adımlar atılması gerektiği savunulmaktadır.

Tepkiler Neden Son Dönemde Arttı?

Kasım 2023’ten bu yana Netanyahu hükümetine destek veren ülkelerin son dönemlerde tutumlarının değişmesi de bir başka dikkat çekici nokta olarak görülüyor. Değişen tutumlar ve sertleşen eleştirilerin nedenleri hakkında uzmanlar birkaç farklı konu başlığının altını çiziyor:

1. Uluslararası Hukuk ve İnsani Kriz Endişeleri

İsrail'in Gazze'deki askeri operasyonları, özellikle Refah saldırısıyla birlikte, çok sayıda sivilin ölümüne neden oldu ve bu durum uluslararası insancıl hukukun ihlali olarak değerlendirildi. UCM Başsavcısı Karim Khan'ın Netanyahu hakkında savaş suçu iddiasıyla tutuklama emri talep etmesi, bu bağlamda önemli bir gelişme olmuştur. Fransa ve Almanya gibi ülkeler, daha öncesinde UCM'nin bağımsızlığını ve uluslararası hukukun üstünlüğünü desteklediklerini ifade etmişlerdi. Yukarıda da belirttiğimiz üzere, Fransa, İsrail’in askeri operasyonlarını “orantısız” ve “kabul edilemez” olarak tanımlayarak silah ihracatını durdurdu. Almanya ve Birleşik Krallık da UCM’nin bağımsızlığına ve uluslararası hukukun üstünlüğüne desteklerini yineledi.

2. İç Kamuoyu Baskısı ve Siyasi Dinamikler

Batı’da, özellikle üniversitelerde ve genç seçmenler arasında Filistin yanlısı protestoların artması, hükümetlerin İsrail'e yönelik politikalarını gözden geçirmelerine neden oluyor. ABD, Kanada ve Avrupa ülkelerinde yapılan kamuoyu araştırmaları, halkın desteğinin giderek Filistin’e kaydığını gösteriyor. Bu gelişmelerin, özellikle seçim baskısı da yaşayan hükümetlerin İsrail’e koşulsuz destek politikaları konusunda daha temkinli davranmalarına neden olduğunu söylemek mümkün.

3. Netanyahu'nun Siyasi Stratejisi ve Uluslararası Tepkiler

Netanyahu'nun aşırı sağcı ortaklarla kurduğu koalisyon ve Gazze'ye yönelik saldırıların sürekliliği Batılı ülkelerde rahatsızlık yarattı. Birçok analizde, Netanyahu'nun savaşı sürdürerek iktidarda kalma stratejisinin Batılı müttefikler tarafından da sorgulandığı belirtiliyor. Bu strateji, hem Netanyahu hükümetinin kendi halkından gördüğü desteğin azalmasına, hem de ABD ve diğer Avrupalı müttefiklerinin İsrail ile ilişkilerini yeniden değerlendirmesine neden oluyor. Yukarıda da bahsettiğimiz üzere, Trump gibi geçmişte Netanyahu'ya yakın duran isimler bile, İsrail'in savaş stratejisinin ABD'nin Orta Doğu diplomasisini zora soktuğunu dile getiriyor.

4. Uluslararası İmaj ve İkili İlişkiler Dengesi

Batılı ülkeler, İsrail'e karşı eleştirilerini artırarak hem küresel güneyle olan ilişkilerini dengelemeye hem de çifte standart eleştirilerini azaltmaya çalışıyorlar.

Özellikle Ukrayna Savaşı’nda uluslararası hukuk ve sivillerin korunması temalarını öne çıkaran bu ülkeler, İsrail'e bu kadar geniş bir muafiyet tanımanın inandırıcılıklarını zedelediğinin farkına varmış olabilirler. Batılı ülkeler, Ukrayna Savaşı nedeniyle Rusya'ya karşı sert yaptırımlar uygulamış, uluslararası hukuk ve insan hakları ihlallerine karşı sıfır tolerans politikası izlemişti. Ancak aynı ülkelerin İsrail'e yönelik daha çekimser bir tutum sergilemesi kamuoyu nezdinde çifte standart eleştirilerine yol açıyor. Netanyahu'ya yönelik eleştirilerin ve tepkilerin son dönemde artması ise, çifte standart söylemlerine yönelik geç de olsa bir refleks olarak yorumlanmaktadır.

Gerçek Bir Politika Değişikliği mi?

Bir başka konu ise, Batı tarafının son zamanlarda İsrail’e yönelik eleştirilerinin ne kadar samimi ve sürdürülebilir olduğu yönünde. Birçok uzman bu eleştiriler konusunda ikiye bölünmüş durumdalar,

Eleştirilerin sembolik ve geçici olduğu görüşü: Bazı uzmanlara göre Batının son dönemde İsrail’e karşı sert tepkiler vermeye başlaması, daha çok iç kamuoyundaki tepkileri azaltmaya yönelik sembolik adımlar görülüyor. Liderlerin İsrail’e yönelik ciddi bir yaptırım uygulayacağı veya politika değişikliği yapacağı düşünülmüyor.

Baskı unsuru olarak kullanılan eleştiriler: Diğer görüşe göre ise bu eleştiriler, Netanyahu hükümetine açık bir mesaj niteliği taşıyor ve İsrail’in savaş sonrası döneme dair plan yapmaya zorlandığına işaret ediyor.

Netanyahu’nun İkilemi

Son dönemlerde müttefiklerinden gelen Gazze saldırılarını son erdirmesi yönündeki tepkilerle birlikte, Netanyahu’nun bir ikilem içerisinde kaldığını söylemek mümkün: Ya savaşı sonlandırarak koalisyonunun çökmesini göze alacak, ya da devam ederek uluslararası desteği kaybedecek.

Netanyahu’nun aşırı sağcı koalisyon ortakları, Hamas’a ulaşabilecek yardımların Gazze'ye girmesi halinde hükümetten çekileceklerini belirtmişti. Ancak henüz bu tehditlerini hayata geçirmediler. Öte yandan şu an yapılacak bir seçimde Netanyahu’nun bloğunun çoğunluğu kaybedeceği düşünülüyor.

Siyasi analizlere göre Netanyahu, 2026’daki seçimler öncesinde savaşı kendi lehine nasıl kullanabileceğini de düşünüyor. Ancak artan baskılar, savaşı Hamas’ı tamamen yok etmeden bitirmeye zorlayabilir. Öte yandan İsrail halkının bir kısmnın da savaşın sona erdirilmesinden yana olduğunu belirtmekte fayda var.

Muhalefet liderlerinden Yair Golan, Netanyahu’yu ülkenin itibarını zedelemekle suçlayarak, İsrail’in eski Güney Afrika gibi uluslararası alanda dışlanmış bir devlet olma yolunda ilerlediğini ifade etti.

Buna ek olarak, Netanyahu’nun Gazze’de farklı bir Filistin yönetiminin kurulmasına karşı çıkması, müttefiklerin savaşı bilinçli olarak uzattığını düşünmesine yol açtı. Bu da kalıcı bir İsrail işgali şüphesi doğurdu.

Özetleyecek olursak, Netanyahu hükümetinin Gazze’ye yönelik devam eden ağır saldırıları, uluslararası kamuoyunda ve hatta yakın müttefikler arasında dahi giderek artan bir rahatsızlık yaratıyor. Josh Paul'un istifası, bu rahatsızlığın ABD bürokrasisinde ne kadar derinleştiğini gösterirken; Trump ile Netanyahu arasındaki gerilim, İsrail'in yalnızca Demokratlar nezdinde değil, Cumhuriyetçi çevrelerde de tartışmalı bir aktör haline geldiğini gösterir nitelikte. UCM'nin Netanyahu hakkında verdiği tutuklama kararı ise uluslararası hukukun işlerliği ve Batı’nın çifte standart politikalarının sorgulanması açısından ciddi bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor. Son günlerde Kanada, Fransa, Birleşik Krallık ve AB’den gelen eleştiriler de Batı'nın İsrail'e yönelik tutumu, artık daha eleştirel ve temkinli bir çizgiye kaymış durumda olduğunu gösteriyor. Netanyahu’nun bu durumda Gazze’ye yönelik saldırılarına devam edip etmeme konusunda nasıl bir yol izleyeceği de merak ediliyor.

Konuğumuz, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin (UNHCR) Güney ve Batı Afrika Bölgesi’nde Kıdemli Yetenek Yönetimi ve Performans Sorumlusu olarak görev yapan Sezin Demirtaş. Pretoria, Güney Afrika’dan yayınımıza bağlanarak, sektörün içinden kritik gözlemler ve içgörüler sunuyor.

📌 Bu bölümde ele aldığımız bazı sorular:
– Sektör neden bu kadar kırılgan?
– Hangi coğrafyalar ve çalışan profilleri daha fazla etkileniyor?
– İşini kaybedenler veya risk altındaki profesyoneller için ne yapılabilir?

Hepsi ve daha fazlası bu özel bölümde!

Özellikle Trump’ın son dönemlerde Kanada’yı ABD’nin bir parçası yapmak gibi küçümseyici söylemleri Kanadalılar tarafından hoş karşılanmadı ve seçmen tepkisini sandıkta gösterdi. Seçim, Trump karşıtı söylemleriyle dikkat çeken Mark Carney liderliğindeki Liberal Parti’nin zaferiyle sonuçlandı.

Liberaller hükümet kurmaya yetecek kadar sandalye kazandı ancak bu sayı hedeflenen mutlak çoğunluğa ulaşamadı. Justin Trudeau’nun istifasıyla Mart ayından bu yana başbakanlık görevini yürüten Carney, 170 koltuk kazanabildi. Ana muhalefet partisi Muhafazakârlar 143 sandalyeyle ikinci sırada yer aldı. Özellikle liderleri Pierre Poilievre’in kendi seçim bölgesinde kaybetmesi partisi için büyük bir kayıp olarak görülüyor.

Liberallerin Trump Karşıtlığı Zafer Kazandırdı

Seçim sonuçlarının şekillenmesinde ABD Başkanı Donald Trump’ın Kanada’ya yönelik söylemleri oldukça belirleyici oldu. Trump’ın Kanada’ya yönelik küçümseyici söylemleri, uyguladığı gümrük tarifeleri, ülkeyi ABD'nin 51. eyaleti yapmakla tehdit etmesi ve artan baskıları kamuoyunda büyük tepki yarattı.

Geçtiğimiz Mart ayında yapılan bir ankette, Kanadalıların %63’ünün Trump’ın bu söylemlerini fazlasıyla ciddiye aldığı, %52’lik bir oranın ise gerekli bir askeri müdahalede ülkelerini korumaya hazır olduğu belirtildi (Jedwab, How serious do Canadians take President Trump’s wish for the 51st and the preferred response(s)?, 2025).

Bu atmosferde, Liberallerin izlediği strateji dikkat çekici bir başarı sağladı. Liberaller, Trudeau’nun istifasının ardından sürpriz bir şekilde eski İngiltere Merkez Bankası Başkanı Mark Carney’i lider olarak seçti. Carney, seçim kampanyasını Trump’ın söylemlerine karşıtlık üzerinden yürüttü. Mesajlarında, Trump’ın Kanada egemenliğine tehdit oluşturduğunu kesin bir dille belirtti.

Ekonomik memnuniyetsizlik ve Justin Trudeau’nun uzun süren liderliği nedeniyle avantajlı görülen Muhafazakâr Parti'nin lideri Pierre Poilievre ise bu ortamda güç kaybetti.

Carney seçim zaferi sonrasında yaptığı konuşmada da ABD’nin Kanada’yı ele geçirmeye çalıştığını, buna asla izin vermeyeceklerini vurguladı.

Ekonomik memnuniyetsizliklerin ve küresel düzeyde iktidar kayıplarının yaşandığı bir dönemde, Liberallerin bu zaferi uluslararası siyaset açısından dikkat çekici bir istisna oldu.. Ekonomideki memnuniyetsizliklere rağmen Liberaller, lider değişimi ve Trump karşıtlığı stratejileri üzerinden iktidarlarını sürdürdüler.

Öte yandan kamuoyunda ve basında, Trump’ın aslında politikaları kendisine daha yakın olan Poilievre’yi destekleyebileceği düşünülürken, küçümseyici tavırlarıyla kendi lehine olabilecek bir sonucu engellemiş olması dikkat çekici bir ironi olarak yorumlanıyor.

Trump ve Carney Bir Arada

İki lider seçim sonrası ilk kez Beyaz Saray’da bir araya geldi. Görüşme sıcak başlamış olsa da Kanada’nın egemenliği konusu gerginliğe neden oldu. Carney bu görüşmede Trump’ın Kanada’yı ABD’nin 51. eyaleti yapma teklifine karşı net bir dille “Kanada satılık değil” yanıtını verdi. Seçim kampanyası döneminde, Trump’a karşı duran ve bu strateji sayesinde zafer kazanan Carney, bu görüşmede de kararlı bir tutum sergiledi.

Kanada’ya uyguladığı %25’lik genel tarifeleri ve otomotiv sektörüne yönelik ek vergileri savunmaya devam eden Trump, ayrıca Kanada’nın fentanyl akışını durdurmak için yeterince çaba göstermediğini de öne sürdü. Carney, görüşmede tarifelerin kaldırılması konusunda Trump’a baskı yaptığını ancak bu sürecin zorlu müzakerelerle şekilleneceğini belirtti.

Carney görüşmeden sonra gerçekleştirdiği basın toplantısında, Trump’ın müzakereye açık olduğunu ancak sonuçların henüz netleşmediğini belirtti. Öte yandan Trump’un Kanada’yı ABD’nin bir parçası haline getirmek üzerine söylemlerini sonlandırmasını istediğini de bir kez daha vurguladı.

İki Ülke İlişkileri Gelecekte Nasıl Şekillenecek?

Carney seçim kampanyasında da pek çok kez dile getirdiği üzere, ABD ile olan geleneksel yakın ilişkinin Trump döneminde sona erdiğini ve Kanada’nın ekonomisini bu yeni döneme göre yeniden tasarlaması gerektiğini savunuyor.

Öte yandan son dönemlerde yapılan anketlerde, Kanadalıların komşularına olan sempatilerinin bir önceki yıla göre azaldığı görülüyor. Haziran 2024 tarihinde Kanadalıların %52’si ABD’ye karşı olumlu bir bakış açısına sahipken, bu oranın Mart 2025 tarihinde %33’e düştüğü görülüyor. Mart 2025 tarihi itibarıyla Kanadalılar için Birleşik Krallık, Avrupa Birliği, Meksika gibi ülkeler daha popüler bir konuma gelmiş durumda (Jedwab, Canadian Opinion Of The United States And Other Countries Under Trump 2.0, 2025)

Buna ek olarak, iki ülke arasındaki ticaret hacmi yılda 760 milyar doları aştığını ve Kanada’nın, ABD’nin en büyük ihracat pazarı konumunda olduğunun da altını çizmemiz gerekir. Ancak tüm bu ekonomik ilişkilere rağmen yaşanan gelişmeler, iki ülke ilişkilerinin Trump ve Carney döneminde gerilimli bir seyir izleyebileceği izlenimini veriyor.

Gizem İrem Kadıoğlu

Kaynaklar

Jedwab, J. (2025, March 11). Canadian Opinion Of The United States And Other Countries Under Trump 2.0. ACS-Metropolis Institute: https://acs-metropolis.ca/studies/canadian-opinion-of-the-united-states-and-other-countries-under-trump-2-0/ adresinden alındı

Jedwab, J. (2025, March 11). How serious do Canadians take President Trump’s wish for the 51st and the preferred response(s)? ACS-Metropolis Institute: https://acs-metropolis.ca/studies/how-serious-do-canadians-take-president-trumps-wish-for-the-51st-and-the-preferred-responses/ adresinden alındı

📉 Ret oranları neden %3’ten %15’e fırladı?

💶 Avrupa, vize başvurularından ne kadar para kazanıyor?

🛂 Yeşil pasaporta da mı vize gelecek?

🧳 Öğrenciler, iş insanları, gazeteciler, tır şoförleri neden en çok mağdur olan gruplar? Kimlere vize kolaylığı gelebilir?

🤝 Vize meselesi bir siyasi baskı aracına mı dönüştü?

Etkisi Ne? podcast'in bu bölümünde Hüseyin Aktürk, Avrupa Birliği ve Küresel Araştırmalar Derneği Başkan Yardımcısı Dr. Can Baydarol ile Schengen krizi üzerine kapsamlı bir söyleşi gerçekleştiriyor.

Gündemdeki sorulara net yanıtlar:

Avrupa neden Türkiye’ye bu kadar yüksek ret oranı uyguluyor?

Teknik mi, siyasi mi? Asıl mesele ne?

Türkiye bu sorunu nasıl aşabilir?

Avrupa Türkiye’ye neden muhtaç?

Vize reddinin toplumsal ve bireysel etkileri neler?

🔔 Abone olun, Etkisi Ne? podcast serisinin yeni bölümlerini kaçırmayın!

#Schengen #VizeKrizi #EtkisiNe #AvrupaBirliği #HüseyinAktürk #CanBaydarol #Podcast #Gündem #TürkiyeAB #ab-ilan

Güney Afrika’da beyaz nüfus, toplam nüfusun yalnızca yüzde 7’sini oluşturuyor. Buna rağmen, tarım arazilerinin yaklaşık yüzde 70’i beyaz Güney Afrikalıların elinde. Ülke, aynı zamanda dünyada gelir eşitsizliğinin en yüksek olduğu yerlerden biri.

Beyaz arazi sahiplerine yönelik şiddet olaylarının arttığına dair iddialar sık sık gündeme geliyor. Ancak siyah Güney Afrikalılar da başka bir tabloya işaret ediyor. İstatistiklere göre, birçok siyah vatandaş bazen izinsiz giriş (trespassing), bazen “vahşi hayvan sanıldı” ya da “hırsızlık yapıyordu” gibi gerekçelerle öldürülüyor.

Apartheid rejiminin sona ermesinin üzerinden 30 yıl geçmiş olsa da, toprak meselesi hâlâ çözülememiş durumda. Bu noktaya gelinmesinin tarihsel nedenleri var. 1600’lerden bu yana bölgeye yerleşen beyazlar, yerli siyah halkı yerinden ederek belli alanlara sıkıştırdı. Amerika yerlilerine benzer şekilde, siyah Güney Afrikalılar yüzyıllarca süren mekânsal planlama politikalarıyla sistematik biçimde kırsal alanlardan dışlandı. Sadece topraklarını değil, o topraklar üzerindeki hak duygularını da kaybettiler. Kendi vatanlarında yabancıya dönüştüler.

Aralık ayında Güney Afrika’da “Expropriation Act” yani Kamulaştırma Yasası imzalandı. Bu yasa neyi değiştiriyor? Öncelikle, bu yasa Zimbabve’deki gibi doğrudan topraklara el konulmasını öngörmüyor. Amaç, uzun süredir kullanılmayan arazilerin kamu yararına kamulaştırılmasının önünü açmak. Yani yeniden dağıtımdan ziyade, atıl toprakların değerlendirilmesi hedefleniyor.

Yasa uluslararası medyada ilk başta fazla yankı bulmadı. Ancak Donald Trump bu konuda net bir tavır aldığında işler değişti. Güney Afrika hükümetine göre, konunun bu kadar büyümesinin ardında AfriForum isimli lobi grubunun etkisi var. Bazı uzmanlara göre ise beyaz Güney Afrikalıların kullandığı dil ve kendilerini mağdur gösterme biçimleri, Siyonist söylemlerle büyük benzerlik taşıyor. Bu yorumlar, Güney Afrika’nın Uluslararası Adalet Divanı’nda İsrail’e karşı açtığı soykırım davasını ve Filistin’e verdiği güçlü desteği de yeniden gündeme getiriyor.

Trump’un açıklamalarına Güney Afrika doğumlu Elon Musk da destek verdi. Öyle ki, Güney Afrika’da beyazlara karşı bir soykırım işlendiği iddiaları dile getirilmeye başlandı. Trump, bu söylemler üzerine, ilk kez beyaz Güney Afrikalıların ABD’ye mülteci statüsüyle kabul edilmesini önerdi. Şu ana kadar bu çağrıya ciddi bir ilgi olmuş değil. Ancak bu gelişmelerin ardından Güney Afrika’ya yönelik bazı dış yardımların kesilmesi gibi sonuçların ne getireceğini zaman gösterecek.

Yasaya karşı çıkan muhaliflerin temel endişesi, kamulaştırma sürecinin keyfi uygulamalara yol açabileceği. Mülkiyet hakkının yeterince korunmaması halinde yabancı yatırımcıların ülkeyi terk edebileceği düşünülüyor. Zimbabve’nin 2000 yılında uygulamaya koyduğu hızlı ve plansız toprak reformu örnek gösteriliyor. Orada yaşanan hiperenflasyon, kıtlık ve tarımsal çöküş, Güney Afrika için bir uyarı olarak değerlendiriliyor.

Zimbabve Örneği: Toprak Reformunun Karmaşık Mirası

2000’li yılların başında Zimbabve, Hızlandırılmış Toprak Reformu Programı’nı (Fast Track Land Reform Programme) hayata geçirdi. Yaklaşık 4.000 beyaz çiftçinin tarım arazilerine el konuldu ve bu topraklar siyah Zimbabvelilere dağıtıldı. Mugabe yönetimi bu adımı, sömürge geçmişinden kalan yapısal adaletsizlikleri düzeltmenin tek yolu olarak gördü. Çünkü ülkenin en verimli toprakları beyaz çiftçilerin elindeydi, siyah halk ise çoğunlukla çorak arazilere sıkıştırılmıştı.

Ancak bu radikal hamle, uluslararası toplumda sert tepkiyle karşılandı. Özellikle Batılı ülkelerin öncülüğünde Zimbabve’ye ağır ekonomik yaptırımlar uygulandı. Ekonomi kısa sürede daraldı, tarımsal üretim çöktü. Bazı çiftçiler, tahliye emri sonrası birkaç gün içinde tüm eşyalarını toplayıp arazilerini terk etmek zorunda kaldı. Hayvanlarını taşıyamayanlar, kesimhanelere göndermek zorunda kaldı. Ekipmanlar çoğunlukla depolara yığıldı.

Yıllar sonra, 2020’de Zimbabve hükûmeti, kamulaştırılan araziler için beyaz çiftçilere tazminat ödeme sözü verdi. Anlaşmaya göre, 25 yıl sonra bu çiftçilere 10 yıl içinde toplam 3.5 milyar dolar ödenmesi planlandı. Ancak 2017’de yapılan 15 aylık müzakerelerin ardından çiftçiler, zararın aslında 5.4 milyar dolar olduğunu savundu. Yine de yapılan referandumda çiftçilerin yüzde 94’ü 3.5 milyar dolarlık teklifi kabul etti. Ne var ki, Zimbabve hazinesinde bu ödemeyi yapacak bütçe bulunamayınca, anlaşmanın geçersiz olduğu iddia edilmeye başlandı. Çiftçiler, yeni bir düzenleme yapılmasını talep ediyor.

Diğer yandan siyah Zimbabveliler, bu ödemelerin adil olmadığını düşünüyor. Eğer bir tazminat verilecekse bunun sadece tarımsal yatırımlar için geçerli olabileceğini, toprakların tarihsel olarak zaten siyah halka ait olduğunu savunuyorlar. Ayrıca bu paranın ülkenin sağlık, eğitim ve altyapı gibi daha acil ihtiyaçlarına yönlendirilmesi gerektiğini dile getiriyorlar.

Madalyonun diğer yüzünde ise başka bir gerçek var: 1980’de Zimbabve bağımsızlığını kazandığında, beyaz çiftçilerin ülkede kalması ve ekonomiye katkı sağlamaya devam etmeleri bizzat hükümet tarafından istenmişti. Öte yandan siyah Zimbabveliler, topraklarından yüzyıllar boyunca mahrum bırakıldıklarını ve asıl tazminatın Zimbabve’den değil, eski sömürge gücü olan Birleşik Krallık’tan talep edilmesi gerektiğini düşünüyor. Ancak İngiltere bugüne kadar bu konuda resmi bir açıklama yapmadı.

Zimbabve örneği, yalnızca bir tarım reformunu değil; tarihsel adalet, ekonomik kırılganlık ve uluslararası siyaset gibi çok katmanlı sorunları bir arada barındırıyor. Tüm tarafları tatmin edecek, sürdürülebilir bir çözüme ulaşmak ise hâlâ oldukça zor görünüyor.

Güney Afrika ile Zimbabve Gerçekten Benzer mi?

Yüzeyde benzer gibi görünseler de, Güney Afrika’daki Kamulaştırma Yasası ile Zimbabve’nin Hızlandırılmış Toprak Reformu birbirinden farklı yasal ve siyasi süreçlere dayanıyor. Her iki ülke de sömürge geçmişinin bıraktığı mirası sorguluyor. Toprağın beyaz azınlığın elinde toplanmasına karşı çıkıyor. Ama izlenen yollar, hedeflenen mekanizmalar ve uygulama biçimleri birbirinden ayrılıyor.

Zimbabve’de süreç çoğu zaman şiddetle ve hukuki dayanağı zayıf biçimde yürütüldü. Güney Afrika ise tazminatsız kamulaştırmayı hiçbir zaman resmi olarak gündeme almadı. Süreç hâlâ tartışma aşamasında. Hükümet, katılımcı mekanizmalarla çözüm arıyor. Zimbabve’de yaşananların bir tekrarı olmaması için toplumun her kesimi süreci dikkatle izliyor.

Mart ayında açıklanan bir kararla, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) kapsamındaki programların %83’ü sonlandırıldı. Trump hükümeti yetkililerine göre bu programlar "ABD çıkarlarına hizmet etmiyor", ancak başta Avrupa Birliği olmak üzere pek çok eleştirmen, bu kesintilerin HIV tedavisi gibi hayati alanlarda can kayıplarına yol açtığını belirtiyor. 2023 yılı verilerine göre ABD, dünya genelindeki resmî kalkınma yardımlarının (ODA) tek başına %20’sini karşılıyordu. Avrupa ise %41 ile lider konumdaydı. Japonya %6.3, Birleşik Krallık %5.6 ve geri kalan ülkeler %26.8 oranında katkı sağlıyordu. Ancak ABD’nin 60 milyar doları bulan katkısının çekilmesiyle ortaya çıkan devasa boşluk şimdi tek bir soruyu gündeme getiriyor: Bu finansal boşluğu kim dolduracak?

Avrupa’da birkaç eğilim dikkat çekiyor. Artan güvenlik kaygılarıyla birlikte savunma harcamalarının artırılması gerektiği konusunda geniş bir mutabakat oluşmuş durumda. Ancak bu kaynakların kalkınma yardımı bütçesinden çekilerek finanse edilmesi önerisi, insani yardımların geleceği açısından ciddi riskler taşıyor. Avrupa Birliği, ABD’nin çekildiği alanlara yönelme eğiliminde olsa da, bu pozisyonu açıkça üstlenmekten kaçınıyor. Bunun nedeni, Trump politikalarıyla görünürde aynı çizgide yer almak istememeleri. Yine de karar vericilerin çok iyi bildiği bir gerçek var: ABD’nin desteğini çektiği her alan, Avrupa’nın güvenliği için yeni bir tehdit kaynağına dönüşüyor. Sağlık sistemleri, göç hareketleri, kırılgan devletlerdeki krizler artık Avrupa’nın kapısında. Sudan, Yemen, Suriye, Kongo gibi ülkeler coğrafi olarak yakın; Ukrayna ise Avrupa’nın kalbinde yaşanmakta olan bir kriz.

Tüm bu tablo, Avrupa’da kamuoyunun insani yardımlara daha mesafeli yaklaşmasına neden oluyor. Enerji krizi, mülteci politikalarının maliyeti, Ukrayna savaşının ekonomik yansımaları derken, devlet bütçelerinde ciddi baskılar söz konusu. Oysa teorik olarak AB’nin 7 yıllık bütçesi sabit ve bu nedenle yardım fonlarında kısa vadeli kesintiler yapılamıyor. Ancak bütçenin iç dinamikleri değiştirilebilir ve kalkınma yardımları, başka başlıklara aktarılabilir. İşte kritik nokta da burada başlıyor: Avrupa savunma harcamalarını artırırken, insani yardımları ikinci plana mı atacak?

Bu düşünce kısa vadeli bir mantığa dayanıyor. Halbuki uzun vadede, Avrupa kendi güvenliğini ancak küresel güvenliği güçlendirerek sağlayabilir. Kırılgan devletlerdeki istikrarsızlıklar devam ettikçe, bu bölgeler göç, çatışma, terör ve radikalleşme yoluyla Avrupa’ya tehdit oluşturmaya devam edecektir. Avrupa, kalkınma yardımlarını sadece bir vicdani sorumluluk değil, aynı zamanda bir stratejik güvenlik aracı olarak görmelidir.

Bugün Avrupa için sinyaller net. Eğer Avrupa, küresel bir “yumuşak güç” olmaya devam etmek istiyorsa, söylemlerin ötesine geçip bu rolü kaynak ayırarak desteklemesi gerekiyor. Yalnızca konuşmak değil, ortaklık kurmak, sürdürülebilir yardımlar sunmak ve sorumluluk almak zorunda. AB’nin geçmişte gösterdiği liderliği yeniden canlandırması, panik içinde değil, uzun vadeli vizyonla hareket etmesi büyük önem taşıyor.

Trump dönemi, Avrupa’ya küresel düzlemdeki rolünü yeniden düşünme fırsatı sundu. ABD'nin geri çekildiği bir dünyada, Avrupa’nın pasif kalması mümkün değil. Bu boşluk yalnızca stratejik değil, aynı zamanda etik bir sorumluluk doğuruyor. Eğer Avrupa, hem kendi güvenliğini hem de küresel istikrarı korumak istiyorsa, şimdi sadece konuşma değil, harekete geçme zamanıdır.

"Nedense, ülkemde tanıdığım Amerikalılar, Amerika’da tanıdığım Amerikalılarla aynı değiller. Amerikalılar yabancı bir ülkeye geldiklerinde gizemli bir değişime uğruyor gibiler. Toplumdan izole bir şekilde yaşıyorlar. Gösterişli bir hayat sürüyor, yüksek sesli ve ihtişamlı davranıyorlar." The Ugly American by William J. Lederer & Eugene Burdick, 1958

USAID’in Tarihçesi ve Küresel Rolü

Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID), 1961 yılında Başkan John F. Kennedy’nin girişimiyle, Soğuk Savaş’ın zirve yaptığı bir dönemde kuruldu. Ajansın yasal dayanağını aynı yıl kabul edilen Foreign Assistance Act oluşturdu. Ancak kuruluş yalnızca jeopolitik kaygılara değil, aynı zamanda entelektüel bir dönüşüme de dayanıyordu.

Bu dönüşümün kıvılcımı, 1958 yılında yayımlanan The Ugly American adlı politik romanla ateşlendi. ABD’nin Güneydoğu Asya’daki müdahaleci ve verimsiz dış politikasını sert şekilde eleştiren eser, dönemin senatörü olan Kennedy’yi derinden etkiledi. Kennedy, kitabı tüm meslektaşlarına dağıttı ve ileride başkan olduğunda, kalkınma temelli, halk odaklı bir dış politika yaklaşımını benimsedi. Bu vizyon doğrultusunda hem Peace Corps (Barış Gönüllüleri) hem de USAID doğdu.

USAID, kurulduğu günden bu yana ABD'nin “Diplomasi, Kalkınma ve Savunma”dan oluşan dış politika stratejisinde “kalkınma” ayağını temsil etti. Yıllık ortalama 58 milyar dolarlık bütçesiyle, yaklaşık 130 ülkede faaliyet gösterdi. En fazla destek alan ülkeler arasında Ukrayna, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Ürdün, Etiyopya, Filistin, Sudan, Nijerya, Yemen, Afganistan ve Güney Sudan bulunmaktaydı. Dünya Bankası tarafından “düşük gelirli” olarak tanımlanan 77 ülkenin 69'u USAID yardımlarından doğrudan yararlandı.

USAID yalnızca insani yardım sağlamakla kalmadı; yoksulluğun azaltılması, çatışmalar sonrası istikrarın sağlanması, sağlık sistemlerinin güçlendirilmesi, iklim değişikliğiyle mücadele ve ekonomik kalkınmanın desteklenmesi gibi geniş bir yelpazede faaliyet gösterdi. Böylece hem ABD’nin yumuşak gücünün hem de küresel insani yardım mimarisinin temel aktörlerinden biri haline geldi.

Küresel Bir Dönüm Noktası: USAID’in Tasfiyesi

2024 yılında, Başkan Donald Trump’ın ikinci dönemine başlamasıyla birlikte, USAID’in faaliyetleri küresel ölçekte durduruldu. Ajansın yurt dışı ofisleri birer birer kapatıldı, resmi internet sitesi erişime kapatıldı, binlerce çalışan ücretsiz izne çıkarıldı veya işten çıkarıldı. Hâlihazırda yürütülen yüzlerce proje ve sözleşme iptal edildi; hatta tamamlanmış işlerin ödemeleri dahi yapılmadı. Bu durum yalnızca USAID personelini değil, yüklenici firmaları, uluslararası ortakları ve milyonlarca faydalanıcıyı doğrudan etkiledi.

En çarpıcı örneklerden biri, 2003’te başlatılan ve bugüne kadar 20 milyondan fazla kişiye HIV tedavisi sunan PEPFAR (Başkanın AIDS Yardım Acil Planı) programıydı. 2024 yılı boyunca 83 milyon kişi HIV testi yaptırmış; yüz binlerce çocuk tedaviye erişmiş; 300 binden fazla sağlık çalışanının maaşı USAID bütçesinden karşılanmıştı. Ajansın sağlık alanındaki katkısı, yalnızca hayat kurtarmakla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda yerel sağlık sistemlerinin güçlendirilmesine ve sürdürülebilirliğine büyük katkı sağlamıştı. İklim değişikliğiyle mücadele, çevre koruma, yenilenebilir enerji yatırımları ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı gibi alanlarda da USAID, stratejik programlar yürütmekteydi.

Trump yönetiminin, “ulusal borç” gerekçesiyle dış yardım bütçelerini hedef alması, teknik bir tasarruf değil; uluslararası sistemin yönünü değiştirebilecek siyasi bir tercihti. Oysa dış yardımlar, ABD'nin toplam federal bütçesinin yalnızca %1’inden azını oluşturuyordu.

Türkiye’ye Etkiler: Ölçülebilir mi?

USAID’in küresel ölçekte faaliyetlerini durdurması, Türkiye’yi de dolaylı şekilde etkileyen bir gelişmedir. Her ne kadar Türkiye, yardım alan ülkeler arasında üst sıralarda yer almasa da, USAID’in doğrudan ya da dolaylı olarak desteklediği projeler, özellikle sivil toplum, insani yardım ve göç alanlarında önemli bir rol oynamıştır.

2024 yılında ABD, Türkiye'deki 74 operasyon için yaklaşık 82 milyon dolarlık kaynak ayırmıştır. Bu tutarın:

• 75 milyon doları insani yardımlara,

• 4.2 milyon doları program desteklerine,

• 1.4 milyon doları barış ve güvenliğe,

• 591 bin doları ekonomik kalkınmaya,

• 33 bin doları çevre projelerine tahsis edilmiştir.

Bu toplamın yaklaşık 26.6 milyon doları USAID aracılığıyla yönetilmiştir. Geri kalan fonlar, Dışişleri Bakanlığı ve diğer ABD kurumları üzerinden aktarılmıştır.

Türkiye’de faaliyet gösteren uygulayıcı ortaklar arasında UNICEF, WFP, UNDP, ILO, WHO, GOAL, Save the Children, Doctors of the World, CARE International ve yerel sivil toplum kuruluşları yer almaktadır. 2023’te ayrılan toplam dış yardım 180 milyon dolar, 2022’de ise 69 milyon dolardı.

USAID’in yıllara göre Türkiye bütçesini aşağıda görebilirsiniz.

^{Kaynak: Foreignassistance.gov}

USAID’in Türkiye üzerindeki etkisi, doğrudan devlet bütçesi açısından sınırlı olsa da, STK’lar, uluslararası kuruluşlar ve proje tabanlı çalışan kurumlar açısından önemli bir finansman kaynağının kesilmesi anlamına gelmektedir. Bu da kısa ve orta vadede bazı projelerin durmasına, kapasite kayıplarına ve iş gücü daralmasına yol açabilir.

Boşluğu Kim Dolduracak?

ABD, onlarca yıl boyunca sadece dünyanın en büyük kalkınma finansmanı sağlayıcısı değil; aynı zamanda küresel yardım normlarının belirleyicisiydi. USAID’in küresel sistemden çekilmesiyle oluşan boşluk, yalnızca finansal değil; aynı zamanda jeopolitik bir boşluktur.

Bu boşluğu doldurmaya en güçlü adaylardan biri Çin olarak görünüyor. Nitekim USAID’in çekilmesinden haftalar sonra, Çin’in Kamboçya’daki eğitim projelerine hızla müdahil olduğu ve çocuk beslenmesi alanında yeni girişimlerde bulundu. Çin, son on yılda başta Afrika olmak üzere Asya ve Latin Amerika’da altyapı, sağlık ve eğitim gibi alanlarda etkisini artırmakta, ABD sahneden çekildikçe Çin’in manevra alanı genişlemektedir.

Rusya da, özellikle Afrika’da bazı ülkelerde, doğrudan kalkınma değilse bile güvenlik iş birlikleri ve siyasi yakınlaşmalar yoluyla etkisini artırma çabasındadır. Ancak Rusya’nın kaynak kapasitesi, USAID’in bıraktığı büyük boşluğu doldurmaya elverişli değildir.

Türkiye’nin Potansiyel Rolü: TİKA’nın Geleceği

Türkiye, kalkınma yardımları alanında giderek daha etkin bir aktör haline gelmektedir. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA), 1990’lı yıllardan bu yana başta Orta Asya, Balkanlar, Afrika ve Orta Doğu’da olmak üzere yüzlerce projeye imza atmıştır. Bugün itibarıyla 150’den fazla ülkede faaliyet göstermekte; 60’ı aşkın ülkede program koordinasyon ofisi bulundurmaktadır.

Ancak USAID gibi büyük ölçekli bir aktörün yerini doldurmak, yalnızca kurumsal kapasiteyle değil; aynı zamanda stratejik vizyon, çok taraflı diplomasi ve sürdürülebilir kaynaklarla mümkündür. TİKA’nın 2024 yılı bütçesinin yalnızca 68.8 milyon dolar olduğu göz önünde bulundurulduğunda, oluşan boşluğu doldurmak mevcut haliyle oldukça zor olduğu açıktır.

Bununla birlikte, ABD’nin çekildiği sahalarda Türkiye’nin daha stratejik, görünür ve çok paydaşlı bir kalkınma diplomasisi geliştirmesi hem bölgesel etkisini artırabilir hem de uluslararası alanda yeni bir konumlanma sağlayabilir.

Hüseyin Aktürk

Mantıksal Çerçeve Nedir?

Mantıksal çerçeve matrisi, özellikle ülkemizde Avrupa Birliği ile özdeşleşmiş bir kavram olsa da aslında orijinali Amerikan olup ilk Amerikan ordusu tarafından askeri amaçlarla kullanılmaya başlanmıştır. Daha sonra da 1960’ların başında kalkınma projeleri için USAid tarafından kullanılmıştır. Mantıksal Çerçeve ancak 1990’lı yılların başlarında Avrupa’da yaygınlaşmaya başlamıştır.

Mantıksal çerçeve matrisinin farklı versiyonları olsa da en temel formatı 4x4 matris şeklindedir (toplam 16 hücreden oluşur). Mantıksal çerçeve sizi amacınıza ulaştıran bir plan çizelgesi olarak düşünülebilir. Önce mantıksal çerçevenin yaygın olarak kullanılan temel formatına bakalım:

Görüleceği üzere, matris 4 satır ve 4 sütundan oluşmaktadır. Sağ üst hücre her zaman boş bırakılmalıdır. Lütfen o hücreyi doldurmayın. Bunun sebebi aşağıda açıklanacaktır.

Mantıksal Çerçeve Matrisinin Yapısı:

Mantıksal çerçeve 4 ana bölümden oluşur. Bu bölümler:

• Projenin hedefleri hiyerarşisi (Hierarchy of Purposes)

  1. Genel Hedef

  2. Özel Hedefler

  3. Beklenen Sonuçlar

• Projenin Girdileri (Project Inputs)

  1. Faaliyetler

  2. Araçlar

  3. Bütçe

• Projedeki varsayımlar (Project Assumptions)

• Başarı Göstergeleri (Performance Indicators)

Bu bölümleri aşağıdaki gibi görselleştirebiliriz.

Bu dört grup da bir puzzle’ın parçaları gibidir. Hedefleri hiyerarşisini kurgulayabilmemiz için diğer 3 bölümün sorunsuz bir şekilde doldurulması gerekir.

Mantıksal Çerçevenin Matrisi nasıl doldurulur?

Mantıksal çerçeve matrisini hazırlamadan önce proje hazırlığınızın analiz aşamalarını (sorun analizi, hedef analizi, strateji analizi ve paydaş analizi) tamamlamış olmanız gerekir. Eğer bu aşamaları sorunsuz bir şekilde tamamladıysanız hedefler hiyerarşisinin kurgusunu yapabilirsiniz. Matrisi doldururken aşağıdaki sıralamayı takip etmeniz sizin için kolaylık sağlayacaktır.

1. Genel Hedef: Projemiz ile ulaşmaya çalıştığımız genel hedefimiz nedir? Bu genel hedefin program rehberinde belirtilen hedeflerle örtüşmesi gerektiğini unutmayın. Genel hedef uzun vadede ulaşmaya çalıştığımız hedeflerdir. (Strateji ağacınızın birinci satırı genel hatlarıyla size genel hedefiniz hakkında ipucu verir)

2. Özel Hedefler: Projemizin spesifik olarak ulaşmaya çalıştığı hedefleri nelerdir? Genel hedefteki gibi, lütfen özel hedeflerin de program rehberindeki hedeflerle örtüşmesi gerektiğini unutmayın. (Strateji ağacınızın ikinci satırı genel hatlarıyla size özel hedefleriniz hakkında ipucu verir). Orta vadeli hedeflerdir.

3. Beklenen Sonuçlar: Projemiz ile ulaşacağımız sonuçlar nelerdir? Beklenen sonuçlar kısa vadeli hedeflerdir ve hemen faaliyet ve çıktıları (outputs) takip eder. Örneğin 20 kişilik seramik kursu açmak bir faaliyettir; 20 kişinin kursun sonunda kapasitelerinin iyileştirilmesi bir beklenen sonuçtur. Bu sonuçlar da program rehberinde belirtilen sonuç göstergeleri ve çıktı göstergeleri ile uyumlu olmak zorundadır.

4. Faaliyetler: Projenin iş paketleridir. Bizi hedeflerimize ulaştıracak tüm faaliyetler (iş paketleri) burada listelenir.

5. Araçlar: Faaliyetlerimizi gerçekleştirmek için ihtiyaç duyduğumuz her şey burada listelenir. Örneğin bir eğitim için bilgisayara, eğitmene, sınıfa, dokümanlara, projektöre ihtiyaç duyarız.

6. Bütçe: Bu bölüm bütçe dokümanının ana kalem başlıklarının aktarıldığı hücredir. Örneğin: İnsan kaynakları €…., Seyahat …..€, Ekipman Malzeme ….. € gibi

7. Bu hücrede aslında iki soru yer almaktadır. Birinci soru, "projemize başlamak için herhangi bir ön koşul var mıdır?" sorusudur. Örneğin; okullarda eğitimler verebilmeniz için Milli Eğitim Bakanlığı ile bir protokol yapılması ön koşul olabilir. Hücrenin ikinci kısmı ile standart varsayım sorumuzdur. 7., 8., ve 9., soruların nasıl yanıtlanacağı aşağıda ayrıca bir bölümde anlatılacaktır.

8. Aşağıda ayrıca anlatılacaktır.

9. Aşağıda ayrıca anlatılacaktır.

10. Çıktı göstergeleri hücremizdir. 10. ve 11. hücreler hemen arka arkaya doldurulur. 10. Hücrenin bizden beklediği, "gerçekleştireceklerimizin sayısal başarı sınırı bizim için ne olacaktır?" sorusunun cevabıdır. Örneğin; 100 kişilik bir meslek edindirme kursu açtınız; bu hücrenin size sorduğu “sayısal olarak kaç kişilik, ya da oransal olarak yüzde kaçlık bir katılım sizin için başarılı sonuç kabul edilecektir?”. 100 kişilik bir kurs açtınız, bu öğrencilerin yüzde 90’ının proje sonunda sınavlarını geçerek sertifikalarını almaya hak kazanmaları sizin kabul ettiğiniz bir başarı sınırı olabilir. Herkes burada kendine farklı hedefler koyar. Lütfen buraya yazdığınız başarı göstergelerinden proje süresince ve sonrasında sorumlu olduğunu unutmayınız. Eğer yüzde 90’lık bir hedef koyduysanız ve yüzde 40’a ulaştıysanız izleme değerlendirme aşamasında bunun sebepleri araştırılacaktır.

11. Hücre 10. Hücrede yazdığımızı nasıl kanıtlayacağımızın cevabının istendiği bölümdür. Kendimize yüzde 90’lık bir hedef koyduysak, bunu projenin sonunda objektif bir şekilde nasıl kanıtlarsınız. 90 kişinin kapasitesi arttı demek objektif bir doğrulama şekli değildir. Ancak 90 kişinin tam katılım sağladığını gösterir imza listeleri, fotoğraflar, video kayıtları, sınav sonuçları, sertifika kopyaları birer objektif kanıt olabilir.

12. Hücre gibidir. Özel hedeflerimizin sayısal başarı karşılığının yazılması beklenir. Mesela faaliyetimiz, 100 kişiye turizm sektöründe meslek edindirme kursunun açılması, bunun sonucunda ulaşacağımız beklenen sonuç 100 kişinin mesleki kapasitesinin artırılması olsun. Özel hedefimizin ise … ilçesinde otel kalitesinin iyileştirilmesi, genel hedefimizin de … ilçesindeki turist sayısının artırılması olduğunu varsayalım. Sadece kavramları kolaylaştırmak için kurguladığımız bu örneği aşağıdaki gibi görselleştirebiliriz (Normalde projelerinizde onlarca faaliyet olacaktır, sadece basitleştirmek için bu örnek üzerinden gidebiliriz). Bu örnekte otel kalitesinin iyileştiğini sayısal olarak nasıl belirtiriz. Booking.com puanında 2018 yılında …. İlçemizin otel puanı ortalaması 7.2 iken projemizin sonunda biz bu ortalamayı 7.6’ya çıkaracağız bir örnek olabilir.

13. Peki bunu nasıl kanıtlarız? Bunun yanıtı da oldukça basit, örneğimiz üzerinden gidecek olursak, 2018 yılı … ilçe otellerinin booking.com puanlarının çıktıları alınabilir, aynı işlem proje sonunda da yapılır ve sonuçlar karşılaştırılır.

14. 10 ve 12. Hücrelerin en makro ölçeğidir. Örneğimiz üzerinden hareket edecek olursak, …. İlçesine gelen yabancı turist sayısında artış olan genel hedefimiz için sayısal bir başarı göstergesi belirtmemiz gerekecektir. Makul ve gerçekleştirilebilir hedefler vermeyi unutmayın. Yüzde 50 artacak demeniz bir proje ile gerçekleşmesi çok olası bir hedef değildir. Uygun olan öngördüğünüz yüzdelik oran ne ise o oranı buraya yazabilirsiniz.

15. Bu hücrede de bunun nasıl objektif bir şekilde doğrulanabileceği sorgulanmakta. Burada da ilgili resmi kurum istatistikleri bir kanıt olarak gösterilebilir.

Örnekte tekil bir faaliyet, beklenen sonuç, özel hedef ve genel hedef üzerinden gidildiğini hatırlatmakta fayda var, zira projelerinizde her bir faaliyet için, her bir beklenen sonuç ve özel hedef için ayrı ayrı göstergeler ve doğrulama kaynakları yazacaksınız.

Mantıksal Çerçevede varsayımlar sütunu nasıl doldurulur?

Şablonumuzda 7. 8. ve 9. Hücremizde denk gelen varsayımların doldurulması biraz karışık görülmekte ancak metodolojideki yöntem ile oldukça kolay bir şekilde doldurulabilmektedir.

Buradaki temel cümleler aşağıdan yukarıya doğru

• Eğer ………. Faaliyetini gerçekleştirirsem ve …………… varsayımlarım doğruysa ……….. sonucuna ulaşırım.

• Eğer ………. Sonucuna ulaşırsam ve ………………. varsayımlarım doğruysa …………….. özel hedefine ulaşırım

• Eğer ………. Hedefine ulaşırsam ve …………….. varsayımlarım doğruysa …… olan genel hedefime ulaşırım

Lütfen bu cümleleri aşağıdaki örnek tabloyu takip ederek okumaya çalışın.

Buradaki basamak sistemi takip edildiğinde neden sağ üst hücrenin boş bırakıldığı anlaşılabilir, çünkü o noktadan sonra basamağın ulaşacağı bir yer yoktur.

Az önceki örneğimizle varsayımları biraz daha somutlaştırmak gerekirse aşağıdan yukarı doğru:

Eğer …. İlçesinde 100 kişilik turizm meslek edindirme kursları açarsam …….. varsayımlarım doğruysa, 100 kişinin bu alandaki kapasitesinin artırdığımızı kabul edebiliriz. Burada … olan yere (i) 100 kişinin tam katılım göstermesi, (ii) 100 kişinin sınavlarında başarılı sonuçlar alması gibi varsayımlar yazılabilir.

Bir üst sırada ise özel hedefimiz … ilçesindeki otellerin kalitelerinin iyileştirilmesi. Burada da cümlemiz; Eğer 100 kişinin turizm alanında mesleki kapasitelerini iyileştirirsek ve …………….. varsayımlarımız doğruysa, … ilçesindeki otellerin kalitesi artacaktır. Burada da hemen akla gelebilecek varsayımlardan biri (i) … ilçesindeki otellerimiz yetiştirdiğimiz kişileri istihdam ederlerse olabilir.

En makro seviyedeki hedefimiz de …. İlçesine gelen yabancı turist sayısının artması. Burada da cümlemiz; eğer …. İlçesindeki otellerin kalitesini iyileştirirsek ve ….. varsayımlarımız doğruysa, ilçemize gelen yabancı turist sayısı artar. Burada da (i) projenin iletişimi iyi yapılırsa, (ii) tanıtım için doğru paydaşlara ulaşılabilirse (iii) basının projemize ilgi göstermesi gibi varsayımlar yazılabilir.

Görüleceği üzere üst seviyelere ilerledikçe aslında projemiz ile hedefler arasındaki mesafe de artış göstermektedir. Örneğin en makro seviyede tüm faaliyetleri gerçekleştirseniz tüm varsayımlarınız doğru olsa bile hedef ulaşmanız çıktı göstergelerine göre sizin kontrolünüz dışındadır.

Yeni mantıksal çerçevede yer alan Baseline (Temel Değer), Current Value (Şimdiki Değer), Targets (Hedef Değer) Nasıl doldurulur?

IPA II. Dönem ile hayatımıza giren yani mantıksal çerçeve şablonunun aslında orijinal formatından hiçbir farkı yoktur, sadece başarı göstergeleri sütunumuz 4 parçaya bölünmüştür. Bunun temel amacı da burada belirtilen indikatörlerin önemini vurgulamak, izleme değerlendirme sürecini kolaylaştırmaktır. Yani şablon genel hatlarıyla aşağıdaki gibidir.

Burada ilk dikkati çeken bazı bölümlerdeki terminoloji değişiklikleridir. En üstte eskiden Proje Mantığı yazarken, yeni şablonda Sonuç odaklı izleme değerlendirme metodolojisinde kullanılan “Results Chain” yani “Sonuç Zinciri” ifadesi kullanılmış. Yine Sonuç odaklı izlemede karııklık yaratan output – outcome farkı yatay sütunda yer almış, özel hedefler ile birlikte outcomes ifadesi kullanılmıştır. Outcome ile output (yani sonuç ve çıktı arasındaki farkı farklı bir blog yazısında sizlerle paylaşacağız; sadece çok dramatik bir değişiklik olmadığını sizlere söyleyebiliriz).

En çok karşılaştığımız soru kırmızı ile işaretlenmiş alan ile ilgili olmakta, buraya ne yazılacağının tam anlaşılamaması ile ilgili sıkıntılar bizimle paylaşılmaktadır. Bu 4 sütunu doldurmamız için eski sistemimizdeki başarı göstergeleri sütunumuzu hatırlamamız gerekir. Bu bölüm yeni mantıksal çerçevede dört parçaya bölünmüştür.

Indicator (İndikatör): Göstergenin temel kriteri nedir? (Sayısal olmayan bölüm) Örneğin katılımcıların MYK tarafından onaylı …. Sertifikasına sahip olması bizim için bir indikatördür.

Baseline (Temel Değer): Bu indikatör ile ilgili ilçemizdeki mevcut durum nedir? Yani proje başlamadan önce kaç kişi bu sertifikaya sahipti? Bu rakam 0 olabilir 117 olabilir. Mesela bir projede, proje başlamadan önce 3 kokartlı profesyonel turist rehberi vardır, proje sonunda da bu rakam 8 olacaktır. Bu durumda baseline’ımız 3 olarak belirtilecektir.

Current Value (Şimdiki değer): Bu sütunu eğer projeyi yazma aşamasındaysanız boş bırakabilirsiniz çünkü mantık olarak şimdiki değer ile temel değeriniz eşit olacaktır. Bu sütunu peki ne zaman dolduracağız. Projemize başladık ve 6. Ayın sonunda bir ara dönem raporu vermemiz gerekiyor; bu durumda şimdiki değer (altına referans alınan gün belirtilerek) ne işe yazacağız. Ya da 8 ayda projemize izleme değerlendirme ziyareti yapılacak. Gelen değerlendiriciler için siz önceden onları gelecekleri tarihe uygun bir şimdiki değer belirtebilirsiniz.

Targets (Hedef): Bu bölümde projenin sonunda ulaşacağımız rakamdır. Ara dönem 6. Ayda yazdığımızı varsayarsak; Projemiz başlamadan önce ilçemizde 3 kokartlı turist rehberi vardı. 6. Ayında biz bu rakamı 5 yaptık (yani şimdiki değer / current value), projemizin sonunda da ulaşmak istediğimiz hedef (target) 8’dir. Hemen yanındaki sütun da zaten eski sistemdeki gibi doğrulama kaynağı sütunumuzdur.

Mantıksal çerçeve yaşayan bir dokümandır. Aslında bir proje hazırlama dokümanı değil, proje yönetim aracıdır. Proje yönetim ve izleme değerlendirme süreçlerinde sıkıntı yaşamamak için bu dokümanı çok dikkatli doldurmanız gerekmekte, proje uygulama süreci boyunca de neredeyse her gün üzerinden bir kere daha geçmeniz gerekmektedir. Burada yazılan bilgilerden tüm süreç boyunca sorumlu olduğunuzu lütfen unutmayın.

Hüseyin Aktürk

AB-ilan.com Genel Müdür - Kıdemli Proje Yöneticisi

Yazar içerikleri kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz, Kanuna aykırı ve izinsiz olarak kopyalanamaz, başka yerde yayınlanamaz.

Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisansla

Bu soru çoğu zaman başvuru formunun ilk bölümlerinde yer alır — bazen doğrudan ilk, bazen de proje özetinin hemen ardından karşımıza çıkar. Fakat konumu ne olursa olsun, değerlendirme sürecinde projenizin ilk kez anlamlı bir şekilde incelendiği yer burasıdır. Bu nedenle buraya yazılacak cevap, yalnızca teknik bir açıklama değil, aynı zamanda projenizin “yerindeliğini” gösteren bir savunmadır.

Hedef ve Önceliklerle Uyum: Başarının Giriş Kapısı

Hibe programlarının her biri, çözüm aradığı bir sorun alanına ve ulaşmak istediği belirli politik hedeflere dayanır. Bu nedenle, bir proje sadece “iyi bir fikir” olduğu için değil, programın ulaşmak istediği hedefe doğrudan katkı sunduğu için desteklenir.

Bu katkıyı sağlayıp sağlamadığınızı gösterdiğiniz yer ise tam olarak bu sorudur.

Her çağrının:

• Genel hedefleri (örneğin: kadınların ekonomik hayata katılımının artırılması),

• Özel hedefleri ve öncelikleri (örneğin: kırsalda kadın kooperatiflerinin desteklenmesi) net olarak tanımlanır.
  Eğer projeniz bu yapılarla doğrudan ve açık biçimde örtüşmüyorsa, değerlendirme aşamasına geçemeyebilir.

❌ Sık Karşılaşılan Yanlışlar

1. Yüzeysel ve Genelleyici Cevaplar

“Evet, projemiz program hedefleriyle ilgilidir.”
Bu tür ifadeler yetersizdir. Değerlendirici, projenizin neden ve nasıl ilgili olduğunu sizin tarafınızdan açıkça görmek ister. Cevabınız yorum içermeli, yalnızca onaylayan bir cümle olmamalıdır.

2. Kopyala-Yapıştır Hedef Cümleleri

Bazı başvurularda doğrudan rehberde yer alan hedef cümleleri alınır ve hiçbir analiz yapılmadan proje metnine yerleştirilir. Örneğin:

“Projemiz kadınların ekonomik hayata katılımını artıracaktır.”
Evet ama nasıl?, hangi hedefle?, hangi faaliyetle? soruları cevapsız kalırsa bu sadece “boş bir tekrar” olur.

3. Uyumu Göstermeden Liste Sunmak

Kendi proje hedeflerinizi yazıp, bunların rehberle uyumlu olup olmadığını değerlendiricinin anlamasını beklemek büyük bir risktir. Unutmayın: değerlendirici sizin projenize hâkim değildir, siz ona projeyi kendi gözünüzden göstermek zorundasınız.

✅ Güçlü ve İkna Edici Bir Yanıt İçin Ne Yapmalı?

Aşağıdaki yapıyı izleyerek bu soruya sağlam bir temel sunabilirsiniz:

1. Çağrının Hedeflerini Açıkça Tanımlayın

Rehberde yer alan genel ve özel hedefleri kendi cümlelerinizle özetleyin. Bu, değerlendirmeye ne kadar dikkat ettiğinizi gösterir.

“Bu teklif çağrısının temel amacı, gençlerin istihdam edilebilirliğini artırmaktır. Özel olarak, mesleki beceriler kazandıran programlar öncelikli olarak desteklenmektedir.”

2. Projenizin Hedefini ve Amacını Netleştirin

Projenizin doğrudan hangi ihtiyaca karşılık geldiğini ve hangi faydayı yaratmayı amaçladığını açıkça yazın.

“Projemiz, 18–25 yaş arası gençlere yönelik bilişim temelli mesleki eğitimler sağlayarak, bu bireylerin işgücü piyasasında daha rekabetçi hale gelmesini hedeflemektedir.”

3. Uyumu Gözle Görülür Hale Getirin

Yukarıdaki iki hedef seti arasındaki ilişkiyi açıkça kurun.

“Bu doğrultuda, projemiz çağrının hem genel amacına hem de özel hedeflerine doğrudan katkı sağlamaktadır. Özellikle ‘gençlerin teknik becerilerle donatılması’ önceliği ile birebir örtüşmektedir.”

4. Gerekirse Teknik Referans Verin

Projeniz birden fazla lot veya öncelik alanından birine başvuruyorsa, bu bilgiyi belirtin:

“Projemiz, Lot 1 altında tanımlanan Öncelik Alanı 3 kapsamında sunulmaktadır.”

Ekstra Güçlü Bir İzlenim İçin

• Bu bölümü çok uzun ve detaylı yazmanıza gerek yok; doğrudan, temiz ve delilli bir anlatım yeterlidir.

• Mümkünse sayısal veriler, hedef gruplar ve ihtiyaç analizleriyle destekleyin.

“X ilçesinde genç işsizlik oranı %34. Projemiz, bu grubun istihdamını doğrudan destekleyecek faaliyetler içeriyor.”

Sonuç

Değerlendirme süreci sadece bir form kontrolü değildir. Her cümle, değerlendiriciye bir “neden?” sorusunun cevabını sunmalıdır. Bu soruya vereceğiniz yanıt, projenizin neden desteklenmesi gerektiğini stratejik bir gözle açıklama fırsatınızdır.

Ne kadar net, doğrudan ve rehbere sadık şekilde yazarsanız, projenizin geçme ihtimali o kadar artar.

Unutmayın: Projelerde başarı, yalnızca fikre değil, o fikri doğru yere yerleştirme becerisine de bağlıdır.

1. 📚 Rehberi Dikkatle ve Tekrar Tekrar Okuyun

Bir hibe çağrısı yayınlandığında, ilk yapılması gereken şey başvuru rehberini okumaktır. Ancak birçok başvuru sahibi bu rehberi bir kere hızlıca gözden geçirip doğrudan yazıma geçiyor. Oysa rehber, projenin temel oyun kurallarını belirler:

• Başvuru kime açık?

• Hangi faaliyetler destekleniyor?

• Hangi gider kalemleri uygun?

• Değerlendirme nasıl yapılacak?

Rehberi satır satır, hatta bölgeye, hedef kitleye veya başvuranın tüzel yapısına göre farklı olabilecek yerleri vurgulayarak ve not alarak okumak gerekir. Projeniz çok iyi bir fikir olsa bile, rehberdeki tek bir teknik kurala uymamanız (örneğin ortak sayısındaki sınırı aşmak) projenizin direkt elenmesine neden olabilir.

2. 💰 Destek Tutarı Aralığına Uyun

Birçok proje yalnızca talep edilen destek miktarının hatalı olması sebebiyle elenir. Rehberde “Asgari 100.000 TL, azami 500.000 TL” gibi bir aralık belirtilmişse, 99.999 TL bile talep etmeniz otomatik red sebebidir. Bu sınırlar sadece miktarı değil, projenin kapsam ve ölçeğine dair bir mesaj da verir.

Ayrıca toplam bütçede hibenin yüzdesi (%80 destek, %20 eş finansman gibi) belirtilmiş olabilir. Bu durumda, yalnızca toplam hibe değil, eş finansman oranları da mutlaka denge içinde olmalıdır. Bütçe, sadece rakam değil; projenin mantığını, ölçeğini ve gerçekliğini de yansıtır.

3. 👥 Projeyi Ekip Olarak Hazırlayın

Proje yazımı sadece bir kişinin masa başında yaptığı bir iş değildir. Saha bilgisi olan biri, maliyetleri bilen bir uzman, lojistik ya da insan kaynağı konularına hâkim bir başka kişi... Bu farklı yetkinlikler bir araya geldiğinde projenin zayıf noktaları erkenden görülür.

Ayrıca proje kabul edilip uygulanmaya başlandığında, hazırlık sürecine katılmış olan kişilerin projeye hâkim olması, uygulama sırasında koordinasyonu kolaylaştırır. Başarıya ulaşan projelerde genellikle başvurudan uygulamaya kadar devamlılık gösteren ekip yapıları olur.

4. 🎯 Programın Hedef ve Önceliklerini İnceleyin

Birçok proje, çok iyi niyetli olmasına rağmen yalnızca programın amacına tam uymadığı için elenir. Hibe programları spesifik hedeflere ulaşmak ister. Örneğin, genç işsizliği azaltmak mı? Kadın kooperatiflerini güçlendirmek mi? İklim direncini artırmak mı?

Siz harika bir kültür-sanat projesi hazırlamış olabilirsiniz, ama destek programı kalkınma eksenliyse, başvurunuz ne kadar yaratıcı olursa olsun kabul edilmez. Bu nedenle projenizi hazırlamadan önce programın amaç-mantık-faaliyet ilişkisini dikkatlice kurun.

5. 📆 Proje Süresi Kurallara Uygun Olmalı

Başvuru rehberlerinde genellikle “proje süresi en az 6 ay, en fazla 18 ay olabilir” gibi ibareler yer alır. Bu, sadece zamanlama açısından değil, bütçe planlaması ve kaynak kullanımı açısından da belirleyicidir.

Eğer proje süresi çok kısa tutulursa, yapılması planlanan faaliyetler inandırıcılığını kaybeder. Süre çok uzun tutulursa ise bütçe gereksiz yere şişer. Gerçekçi, programın sunduğu aralık içinde, mantıklı bir zaman planlaması yapılması gerekir.

6. 📄 Teslim Şekli, Belgeler ve Şartnameler

Şekil şartları genellikle göz ardı edilir ama en çok başvuru bu sebeple elenir. Rehberde “PDF formatında, tek dosya, 10 MB’tan büyük olmayacak şekilde” diyorsa, siz dosyayı Word uzantısıyla gönderdiğinizde otomatik olarak reddedilirsiniz.

Elektronik başvurularda sistemin son 5 dakikasında yoğunluk yaşanabilir. Son gün değil, en az birkaç gün önce yüklemeyi tamamlamak gerekir. Fiziksel başvurularda da dosya sayısı, klasör rengi, dış zarf üzerindeki ibare gibi kurallar birebir uygulanmalıdır.

7. 🔢 Aynı Başvuru Sahibi ile Sınırlar Dahilinde Başvurun

Bazı programlar bir kurumun birden fazla başvuru yapmasına izin verirken, bazıları yalnızca tek bir proje başvurusu kabul eder. Ayrıca bazı programlarda aynı başvuru sahibinin hem başvuran hem ortak olmasına sınırlamalar getirilmiştir.

Bu nedenle sadece sizin değil, eş zamanlı çalışan ekiplerin de birbirinden haberdar olması gerekir. Aksi takdirde sistem aynı vergi numarasıyla birden fazla başvuruyu reddedebilir. Kurumsal koordinasyon şart!

8. 📑 Aşamalı Başvuru Modellerine Hazırlıklı Olun

Birçok uluslararası fon artık iki aşamalı başvuru sistemine geçmiştir:

• Ön Teklif (Concept Note) → kısa, öz, 3–5 sayfa arası.

• Tam Teklif → detaylı faaliyet planı, bütçe, mantıksal çerçeve vb.

Bu sistemde ön teklifin amacı, fikirlerin uygun olup olmadığını görmektir. Burada “etkileyici ama sade” bir dil kullanmak gerekir. Aşama geçildikten sonra detaylara girilir. İlk aşamayı geçmeden tam dosya hazırlamak zaman kaybı olabilir.

9. 📊 Değerlendirme Kriterlerine Göre Yazın

Proje rehberlerinde “değerlendirme ve seçim süreci” bölümü hayati önem taşır. Orada hangi başlıkların kaç puan üzerinden değerlendirildiği yazılıdır. Genelde:

• Alaka düzeyi (20 puan)

• Etki ve sürdürülebilirlik (20 puan)

• Yöntem ve uygulanabilirlik (30 puan)

• Ortaklık yapısı (10 puan)

• Bütçe yeterliliği (20 puan)

gibi puanlamalar bulunur.

Bu dağılıma göre zaman ve dikkatini harcaman gereken alanları belirlemelisin. Puanı yüksek olan bölümler, daha detaylı yazılmalı ve belgelerle desteklenmelidir.

✍️ Sonuç

Proje yazmak, sadece iyi fikir üretmek değil; teknik kurallara hâkim olmak, takım çalışmasını yürütmek ve fon verenin mantığını kavramak demektir. Başvuru sürecinde yapılacak küçük hatalar büyük kayıplara yol açabilir.

Bu 9 öneri, sizi sadece reddedilmekten korumaz, aynı zamanda başarılı bir uygulama süreci için güçlü bir temel de oluşturur

Aşağıda, projelerde hedef grup belirlerken sıkça yapılan hatalar ve dikkat edilmesi gereken hususlar özetlenmiştir:

1. Hedef Grubu Aşırı Genelleştirmeyin — Odaklanın

Projenizin doğrudan müdahale ettiği grubu olabildiğince dar ve gerçekçi bir şekilde tanımlayın. Kimse sizden “dünyayı kurtarmanızı” beklemiyor; dolayısıyla abartılı, geniş kapsamlı hedef grup ifadeleri kullanmak değerlendirme açısından avantaj değil, dezavantaj yaratır.

Örnek:
Eğer amacınız çocukları çocuk hakları konusunda bilinçlendirmekse, hedef grubunuzu “Türkiye’deki tüm çocuklar” olarak tanımlamak doğru bir yöntem değildir. Bu tür ifadeler hem ölçülebilirlikten uzak hem de proje bütçesi ve süresi açısından gerçek dışıdır.
Daha uygun bir ifade:

• “İzmir ili, Karabağlar ilçesindeki üç devlet okulunda öğrenim gören toplam 600 çocuk.”

Bu tür bir tanım, hem sayısal hem de coğrafi olarak sınırlandırıldığı için değerlendirici açısından somut ve inandırıcıdır.

2. Hedef Grup ile Nihai Faydalanıcıyı Karıştırmayın

Proje yazımında sıklıkla karşılaşılan bir hata, hedef grup ile nihai faydalanıcıların karıştırılmasıdır.

• Hedef grup, proje faaliyetlerinin doğrudan uygulandığı ve üzerinde somut değişiklik yaratılmak istenen kesimdir.

• Nihai faydalanıcı ise, projenin dolaylı sonuçlarından dolaylı yoldan olumlu etkilenen kesimdir.

Örnek:
Çocuk hakları konusunda farkındalık yaratmaya yönelik bir projede, ana faaliyet sınıf öğretmenlerine yönelik bir eğitim programıysa:

• Hedef grup: Söz konusu eğitime katılan öğretmenlerdir.

• Nihai faydalanıcılar: Bu öğretmenlerin eğittiği çocuklar ve dolaylı olarak onların aileleridir.

Bu ayrımı doğru yapmamak, projenin mantıksal çerçevesinde tutarsızlık yaratır.

3. Hedef Grubu Sayısal Verilerle Tanımlayın

“Hedef grup” tanımı yalnızca niteliksel değil, aynı zamanda niceliksel (sayısal) bilgilerle de desteklenmelidir. Bu, bütçeleme ve faaliyet planlaması açısından zorunludur.

Doğru örnek:

• “Ankara ili, Çankaya ilçesi, Aşağı Ayrancı semtindeki üç okulda görev yapan toplam 18 İngilizce öğretmeni.”

Yanlış örnek:

• “Öğretmenler.”

Sayısal veriler içermeyen tanımlar, hem projeyi belirsiz hale getirir hem de değerlendirme açısından zayıf görünür.

4. Seçim Kriterlerini Belirtmeyi Unutmayın

Başvuru formlarında genellikle şu ifade yer alır:

• “Her bir hedef grubu ve nihai faydalanıcıyı, (varsa sayısal verilerle) ve seçme kriterleriyle birlikte tanımlayınız.”

Ne yazık ki, çoğu başvuru sahibi bu sorunun yalnızca ilk kısmını yanıtlar. Oysa seçim kriterleri, hedef grubun neden ve nasıl seçildiğini açıklar ve sübjektiflik algısını ortadan kaldırır.

Örnek ifade:

• “Belirlenen üç okulda görev yapan toplam 30 İngilizce öğretmeninden, en az 10 yıllık mesleki deneyime sahip, daha önce yurtdışına çıkmamış ve X sınavından en az Y puan almış 18 öğretmen seçilecektir.”

Bu tür objektif kriterler, değerlendiriciye şeffaflık ve güven verir.

🔍 Sonuç

Projelerde hedef kitlenin doğru tanımlanması, yalnızca formel bir gereklilik değil, aynı zamanda projenin bütün yapısını etkileyen stratejik bir unsurdur.

• Aşırı genellemelerden kaçının

• Hedef grup ile nihai faydalanıcıyı karıştırmayın

• Sayısal verilerle destekleyin

• Seçim kriterlerinizi mutlaka belirtin

Bu hususlara dikkat etmek, projelerinizin hem mantıksal bütünlüğünü güçlendirecek, hem de değerlendirme sürecinde olumlu katkı sağlayacaktır.